Feyk

Ko‘p xoli bo‘lgan odamlar uzoqroq yashaydimi?

Internetda tanada xollarning ko‘p bo‘lishi go‘yoki uzoq umr ko‘rish belgisi ekani haqidagi fikrlar uchrab turadi. Bu da’vo ilmiy ma’lumotlar bilan tasdiqlanganmi?

Xollar soni bilan umr davomiyligi o‘rtasida bog‘liqlik borligi haqidagi da’volar Rossiyaning federal va mintaqaviy OAVlarida, Ukraina, Moldova va Qozog‘iston axborot portallarida, hatto Belarusdagi energetikaga ixtisoslashgan soha saytlarida ham uchraydi. OAV va blogerlar ko‘pincha London Qirollik kolleji tadqiqotiga tayanadi, biroq har doim ham uning tafsilotlarini keltirmaydi. Shu bilan birga, ko‘p xolga ega bo‘lish melanoma rivojlanish xavfini oshirishi haqida ham ko‘plab materiallar mavjud. Bu fikrlar OAVlarda, klinikalar va ilmiy portallar saytlarida qayta-qayta uchraydi va ba’zan yana o‘sha Qirollik kolleji tadqiqotiga ishora qilinadi.

Xollar yoki melanotsitar nevuslar — bu melanotsitlar, ya’ni terining pigment hujayralarining yaxshi sifatli ko‘payishidir. Dermatologiyada ular bir nechta mezonlarga ko‘ra tasniflanadi, eng ko‘p qo‘llaniladigani pigmentning teri qatlamlarida joylashish darajasiga asoslanadi. Shu mezonga ko‘ra xollar quyidagi turlarga bo‘linadi:

  • chegara xollari. Pigment uyachalari epidermis va derma chegarasida joylashgan bo‘ladi, tekis va eng to‘q rangli hisoblanadi;
  • murakkab yoki aralash xollar. Epidermis va dermani qamrab oladi, teridan biroz bo‘rtib chiqadi va rangi chegara xollariga qaraganda ochroq bo‘lishi mumkin;
  • intradermal xollar. Bu holda hujayralar dermada chuqur joylashadi, xollar bo‘rtib turadi va odatda teri rangiga yaqin bo‘ladi.
  • Shuningdek, melanotsitar nevuslar tug‘ma va orttirilgan turlarga bo‘linadi. Yangi xollarning paydo bo‘lishi ko‘pincha erta bolalik davrida va hayotning ikkinchi-uchinchi o‘n yilligida eng yuqori cho‘qqiga chiqadi. Keyinchalik ularning soni asta-sekin kamayadi, chunki bitta nevusning o‘rtacha “umri” taxminan 50 yilni tashkil etadi. Xollar paydo bo‘lishining asosiy omillari genetik moyillik, ultrabinafsha nurlanishi (ayniqsa bolalik davrida) va gormonal o‘zgarishlar (balog‘at yoshi, homiladorlik) hisoblanadi.

Klivlend klinikasi ma’lumotlariga ko‘ra, o‘rtacha yevropoid irqiga mansub voyaga yetgan inson tanasida 10 dan 40 tagacha xol bo‘ladi. Buyuk Britaniyada o‘tkazilgan tadqiqotda ayollar orasida xollar soni 0 dan 324 tagacha bo‘lib, o‘rtacha ko‘rsatkich 32 ta, median qiymat esa 20 tani tashkil etgan. Ayrim hollarda odam tanasida minglab xollar bo‘lishi ham kuzatilgan. 2016-yilda Massachusets umumiy kasalxonasi va Garvard tibbiyot maktabi shifokorlari orqa, qorin, oyoq va qo‘llarida birdaniga minglab nevuslar paydo bo‘lgan ayolni kuzatgan. Maqolada aniq son ko‘rsatilmagan, ehtimol shifokorlar taxminiy baho bilan cheklangan. Ushbu bemorni kuzatgan dermatolog Xensin Tsao xollar sonining keskin oshishi kam uchrasa-da, mutlaqo noyob holat emasligini ta’kidlaydi. Bunga immun tizimi muammolari, gormonlar darajasining keskin o‘zgarishi yoki ayrim dori vositalarini, jumladan kimyoterapiyani qabul qilish sabab bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, gigant tug‘ma melanotsitar nevus fenomeni ham mavjud bo‘lib, u tana yuzasining 80 foizigacha qismini qoplashi mumkin, garchi gistologik jihatdan bu ko‘plab alohida xollar emas, balki bitta yirik hosila hisoblansa ham.

Ilmiy hamjamiyat xollar soni va umr davomiyligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ikki qarama-qarshi omil orqali ko‘rib chiqadi. Bular biologik qarish belgilari va yomon sifatli o‘smalar rivojlanish xavfidir. 2007-yilda London Qirollik kolleji olimlari ko‘p xolga ega ayollarda leykotsitlar telomeralari uzunroq bo‘lishini aniqlagan. Telomerlar xromosomalar uchidagi himoya “qopqoqlari” bo‘lib, har bir hujayra bo‘linishida qisqarib boradi. Telomerlar juda qisqarganda hujayra bo‘linishni to‘xtatadi va qarish jarayoni boshlanadi. Uzun telomerlarga ega odamlarda hujayra qarishi sekinlashadi va yoshga bog‘liq kasalliklar, masalan, ateroskleroz, osteoartroz va diabet kechroq rivojlanadi.

Tadqiqotchilar hisob-kitobiga ko‘ra, tanasida 100 tadan ortiq xoli bo‘lgan odamlarda telomerlar yoshi 25 tadan kam xoli bor odamlarnikiga qaraganda olti-yetti yilga “yoshroq” bo‘lgan. Biroq, bu tadqiqot natijalarini sharhlagan ayrim jurnalistlardan farqli o‘laroq, olimlar aniq ta’kidlagan: olingan ma’lumotlarni sabab-oqibat bog‘liqligi sifatida talqin qilib bo‘lmaydi.

Birinchidan, xollar soniga faqat telomerlar ta’sir qilmaydi. Tadqiqotga ko‘ra, nevuslarning umumiy sonining 60 foizi genetik omillar bilan, qolgan 40 foizi esa atrof-muhit ta’siri bilan bog‘liq. Ikkinchidan, tadqiqotda faqat ayollar ishtirok etgan. Natijalarni erkaklarga tatbiq etish kamida hozircha erta, chunki erkaklar quyoshdan himoya qiluvchi vositalardan kamroq foydalanadi va shu sababli atrof-muhit omillarining ularga ta’siri kuchliroq bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, tadqiqot faqat yevropoid irqiga mansub ayollarni qamrab olgan, shuning uchun natijalarni boshqa irqlarga nisbatan qo‘llash to‘g‘ri emas. Shunga qaramay, olimlar bu bog‘liqlik (sababiy emas, balki assotsiativ bo‘lsa-da) p16 (CDKN2A) genidagi mutatsiya bilan izohlanishi mumkinligini taxmin qilgan. Ushbu gen qarish jarayonlarida ham muhim rol o‘ynaydi.

2016-yilda AQSh va Xitoy olimlari ishtirokida qariyb 16 ming kishining genetik ma’lumotlari asosida o‘tkazilgan tadqiqotda telomerlar uzunligi bilan xollar soni o‘rtasida bog‘liqlik bormi, degan savol tekshirildi. Bu safar tadqiqotchilar na erkaklarni, na boshqa irqlar vakillarini chetlab o‘tishmadi. Natijada hujayra qarish tezligini belgilovchi genlar, ya’ni telomerlar uzunligi bilan xollar soni o‘rtasida hech qanday bog‘liqlik aniqlanmadi.

Shu bilan birga, ko‘plab tadqiqotlar xollar sonining ko‘p bo‘lishi saraton xavfini oshirishini ko‘rsatadi va bu bilvosita umr davomiyligini qisqartirishi mumkin. Masalan, 2005-yilda italiyalik mutaxassislar 46 ta kuzatuv tadqiqotini qamrab olgan meta-tahlil natijalarini e’lon qilgan. Unga ko‘ra, 100 tadan ortiq xoli bo‘lgan odamlarda melanomaga chalinish xavfi 15 tadan kam xoli bor odamlarga nisbatan qariyb yetti baravar yuqori. Hatto chiziqli bog‘liqlik ham aniqlangan, ya’ni har bir qo‘shimcha xol bilan xavf oshib boradi. 2015-yilda amerikalik olimlar yana bir qonuniyatni aniqladi. Agar ayolning yelkasidan bilagigacha bo‘lgan qo‘l qismida 15 tadan ortiq xoli bo‘lsa, unda ko‘krak bezi saratoniga chalinish xavfi o‘rtacha ko‘rsatkichdan 35 foizga yuqori bo‘lgan. Olimlar buni jinsiy gormonlar darajasining yuqoriligi bilan izohlagan.

So‘nggi tadqiqotlar esa umr davomiyligini faqat telomerlar uzunligiga qarab baholash to‘g‘ri emasligini ko‘rsatmoqda. 2019-yilda ispan olimlari turli umurtqali hayvonlarda telomerlar uzunligini tahlil qilgan: delfin, echki, bug‘u, flamingo, kalxat, chayka, fil, sichqon va inson.

Agar umr davomiyligi faqat telomerlar uzunligiga bog‘liq bo‘lganida, sichqon odamdan uch baravar ko‘proq yashashi, eng uzoq umr ko‘ruvchi esa delfin bo‘lishi kerak edi. Aslida esa delfinning yovvoyi tabiatdagi umri 8–17 yil, asirlikda esa 23 yilgacha yetadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, asosiy ahamiyatga ega bo‘lgan omil telomerlar qisqarish tezligidir. Insonda telomerlar yiliga atigi 71 kilobazga qisqarsa, sichqonda bu ko‘rsatkich 7000 kilobazni tashkil etadi. Xollar soni bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlarda esa telomerlar qisqarish tezligi umuman o‘lchanmagan.

Bundan tashqari, telomerlar qisqarish tezligi yoshga qarab ham o‘zgaradi. Eng tez qisqarish tug‘ilishdan to‘rt yoshgacha bo‘lgan davrda kuzatiladi, keyin 25 yoshgacha bu jarayon ancha sekinlashadi, undan so‘ng esa asta-sekin davom etadi. Telomerlar qisqarishiga atrof-muhit omillari ham kuchli ta’sir qiladi. 2009-yilda telomerlarni o‘rganish bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan Elizabet Blekbern stress telomerlarni sezilarli darajada qisqartirishini ta’kidlaydi. U hamkasblari bilan birgalikda surunkali kasallikka chalingan bolalarni parvarishlayotgan onalar, oila a’zolariga qarayotgan yoki zo‘ravon munosabatlarda yashayotgan ayollar telomerlarini surunkali stressga duch kelmagan ayollar telomerlari bilan solishtirgan. Og‘ir sharoitda yashayotgan ayollarda telomerlar ancha qisqaroq bo‘lgan.

Ayol stressli vaziyatda qancha uzoq qolsa, uning telomerlari yoshiga mos bo‘lgan me’yorlardan shuncha ko‘p farq qilgan. Og‘ir metallar, ayniqsa kadmiy telomerlarni biologik yoshdan o‘rtacha 11 yilga “qaritadi”. Chekish va semizlik ham telomerlarni qisqartiradi va bu jarayon chekish yoki ortiqcha vazn davomiyligiga mutanosib ravishda kuchayadi.

Yaxshi tomoni shundaki, telomerlarni turmush tarzini o‘zgartirish orqali “uzaytirish” mumkin. Stress manbalarini kamaytirish, zo‘ravon munosabatlarni tark etish, sog‘lom vaznni saqlash, jismoniy faollikni oshirish va chekishni tashlash telomerlar uzunligining ortishiga yordam beradi.

Xulosa qilib aytganda, inson umrining qancha ekanini xollarini sanash orqali aniqlashga urinish muvaffaqiyatsizlikka mahkum. Garchi xollar soni bilan telomerlar uzunligi o‘rtasida bog‘liqlikni ko‘rsatgan bitta tadqiqot mavjud bo‘lsa-da, unga tayanish uchun asos yo‘q. Birinchidan, tadqiqot faqat yevropoid irqiga mansub ayollarni qamrab olgan. Ikkinchidan, genetik tadqiqotlar telomerlar uzunligi bilan xollar soni o‘rtasida bog‘liqlikni tasdiqlamadi. Bundan tashqari, ko‘p xoli bo‘lgan odamlar saraton kasalligiga ko‘proq moyil. Nihoyat, telomerlar uzunligi uzoq umr ko‘rishning asosiy ko‘rsatkichi emas. Zamonaviy ilmiy izlanishlar ko‘rsatishicha, eng muhim omil telomerlar qisqarish tezligi bo‘lib, unga xollar emas, balki ovqatlanish, stress va turmush tarzi kabi tashqi omillar ta’sir qiladi.

Oylik dayjestga obuna bo‘ling

Har oy eng muhim faktcheklar va feyklar haqida bitta qisqa xat. Spam yo‘q — obunani istalgan vaqtda bekor qilishingiz mumkin.

Xat tili:

Mavzuga oid

Oylik dayjestga obuna bo‘ling

Oyning eng muhim tekshiruvlari — har oy pochtangizda.