Fillar qabristonlari haqiqatan ham bormi?
Keng tarqalgan qarashlarga ko‘ra, fillar o‘limi yaqinlashganini sezib, maxsus bir joyga boradi va u yerda boshqa fillardan yiroqda jon beradi. Ularning “qavmdoshlari” esa vaqti-vaqti bilan bu joylarga kelib, ma’lum marosimlarni bajarib, g‘amga cho‘madi. Bu amaliyot haqiqatdan ham mavjudmi?
“Fillar qabristoni” obrazi ommaviy madaniyatda, jumladan “Qirol Sher” multfilmidagi mashhur sahna orqali keng tarqalgan. Biroq bu yagona misol emas. XX asr davomida fillar qabristoni to‘g‘ridan to‘g‘ri yoki ramziy ma’noda Nikolay Gumilyov, Haruki Murakami, Aleksandr Vampilov, Rojer Zelazniy kabi yozuvchilar asarlarida, shuningdek XX asr o‘rtalaridagi harbiy xotiralar va XIX asr oxiri hamda XX asr boshidagi jurnallarda tilga olingan. Savol-javob servislarida va ijtimoiy tarmoqlarda foydalanuvchilar fillarda go‘yoki mavjud bo‘lgan dafn marosimlarini tasvirlab, nima uchun fillarning qabristonlari borligi haqida savol beradi. Shu bilan birga, ilmiy-ommabop nashrlar buni ayrim real asoslari bo‘lsa-da, asosan mif deb hisoblaydi.
Hozirda fillarning uch turi mavjud: ikkita Afrika fili turi (savanna va o‘rmon fillari) hamda bitta Osiyo fili turi. Genetik tadqiqotlar Afrika fillari o‘zaro genetik jihatdan Osiyo fillari va mamontlar o‘rtasidagi farq darajasida farqlanishini ko‘rsatgan. Fillar o‘txo‘r, qayta chaynalmaydigan oziqa bilan yashovchi hayvonlar bo‘lib, vaqtlarining 73 foizdan 80 foizigacha qismini ovqat izlashga sarflaydi. Ular yuqori darajada ijtimoiy hayot kechiradi, tajribali eng yoshi katta urg‘ochi boshchiligida tuzilgan oilaviy guruhlarda yashaydi. Fillar 10-15 yoshda jinsiy voyaga yetadi va uzoq umr ko‘rishi bilan ajralib turadi. Osiyo fillari o‘rtacha 50-70 yil yashaydi, ayrimlari 80 yil va undan ham ko‘proq umr ko‘radi. Afrika fillari asirlikda 65 yilgacha yashaydi, yovvoyi tabiatda esa 70 yoshgacha yetishi mumkin.
Fillarning o‘limiga ko‘plab omillar ta’sir qiladi va har bir sababning ulushi populyatsiya hamda yashash muhitiga qarab farqlanadi. Masalan, Keniyada fillar ustidan olib borilgan uzoq yillik kuzatuvlar 1992-2017-yillarda fillar o‘limining atigi uchdan bir qismi tabiiy sabablarga, jumladan yirtqichlar hujumi, kasallik va qarilikka to‘g‘ri kelganini ko‘rsatdi. Ayrim davrlarda, masalan qurg‘oqchilik vaqtida (2009 va 2012-2013 yillarda), tabiiy sabablar tufayli halok bo‘lganlar soni ancha ko‘paygan. Ammo umuman olganda, fillar ko‘proq antropogen omillar tufayli, ya’ni brakonerlik, poyezd yoki avtomobillar bilan to‘qnashuv yoki o‘z yerini himoya qilgan fermerlar qo‘lidan nobud bo‘lgan.

Fillarga yirtqichlar hujumi kam uchraydi va asosan yosh fillar hamda fillar bolalari jabrlanadi. Bunda asosiy yirtqich sher hisoblanadi. Botsvanadagi Chobe milliy bog‘ida olib borilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, sherlar fillarga faqat quruq mavsum oxirida, boshqa o‘lja kamayganda hujum qiladi. Olimlar 30 sherli to‘da bunday davrda har uch kunda bitta filni o‘ldirganini aniqlagan. O‘ldirilgan sakkiz filning yettitasi to‘rt yoshdan 11 yoshgacha bo‘lgan.
Bundan tashqari, fillar o‘limida kasalliklar ham muhim rol o‘ynaydi. Eng asosiylari kuydirgi va fillarning endoteliyotrop gerpes virusi qo‘zg‘atadigan gemorragik kasallikdir. Ushbu virus, ayniqsa EEHV1A varianti, Osiyo fillarida o‘tkir gemorragik kasallikni keltirib chiqaradi va o‘lim darajasi 85 foizgacha yetadi. Kasallik juda tez rivojlanadi, birinchi alomatlar paydo bo‘lgandan o‘limgacha o‘rtacha vaqt atigi 36 soatni tashkil etadi. EEHV asosan besh yoshgacha bo‘lgan fillarni, ham yovvoyi tabiatda, ham asirlikda zararlaydi. Afrika fillarida esa bu virus odatda yengil kechadi va faqat teri shikastlanishiga olib keladi, biroq ayrim hollarda o‘lim bilan yakunlanishi mumkin.
Oxir-oqibat qarilikdan tabiiy o‘lim uzoq umr ko‘ruvchi turlar biologiyasining ajralmas qismidir. Biroq fillar orasida bunday o‘limlar ulushi bo‘yicha aniq statistik ma’lumotlar yetarli emas. Fillar tishlarning mexanik eskirishi muammosiga duch keladi, chunki ularning jag‘idagi katta tishlar bir necha bor almashadi va har bir filda genetik jihatdan oltitagacha tish to‘plami bo‘ladi. Oxirgi molyarlar yeyilib ketgach, fillar ovqatni samarali chaynay olmaydi va yoshi ulg‘ayganda yetarli oziqlana olmaslik oqibatida nobud bo‘lishi mumkin.
Brakonerlik hanuzgacha, ayniqsa Afrika fillari uchun, muhim antropogen o‘lim omili bo‘lib qolmoqda. 2002–2020-yillarda Afrikaning 30 mamlakatidagi 64 hududda noqonuniy ov natijasida 10 286 fil o‘ldirilgan. Tadqiqotlar o‘rmon fillari savanna fillariga nisbatan ancha ko‘p yo‘q qilinishini ko‘rsatgan. Yaxshi tomoni shundaki, so‘nggi yillarda brakonerlik kamaymoqda. 2011-yilda noqonuniy ov tufayli nobud bo‘lgan fillar ulushi 10 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2017-yilda bu ko‘rsatkich 4 foizga tushgan. Bu asosan fil suyagiga bo‘lgan talabning kamayishi bilan bog‘liq.
Yirtqichlar yoki brakonerlar qo‘lidan halok bo‘lgan fillar o‘z o‘lim joyini tanlamasligi tushunarli. Shunday ekan, kasallik yoki qarilik sababli o‘lgan fillar qoladi. Yuqorida ta’kidlanganidek, gemorragik kasallik juda tez kechadi. Fillar ozuqa izlab kuniga 50–200 kilometr yurishi mumkin bo‘lsa-da, og‘ir xastalangan hayvonning qandaydir “qabriston”ga yetib borishi juda qiyin. Qarigan, ayniqsa oziq tanqisligidan aziyat chekayotgan fillar uchun ham bunday safar deyarli imkonsiz.

Portsmut universitetining hayvonlar xulqi va farovonligi bo‘yicha professori Lean Prups shunday deydi:
“Afrika va boshqa hududlarda ayrim hollarda ko‘plab fil jasadlari bitta cheklangan hududda topilgan. Ammo bunday holatlarda ommaviy o‘lim qurg‘oqchilik, keng ko‘lamli brakonerlik, geologik omillar yoki suv havzalarida yuzaga keladigan zaharli suv o‘tlarining gullashi bilan bog‘liq bo‘lgan”.
Hindiston Fan, ta’lim va tadqiqot institutidan Akashdip Roy ham shunga qo‘shiladi: “Men ‘qabriston’ atamasini ishlatishda juda ehtiyot bo‘lardim. Uzoq vaqt davomida mavjud bo‘lgan qabriston haqidagi g‘oya asosan mahalliy aholi va ovchilar tomonidan qo‘llab-quvvatlangan mifdir”.
“Global Elephant Sanctuary” nomli xayriya tashkiloti ham shunday deydi: “Fillar qabristonlari mavjudligini tasdiqlovchi hech qanday dalil yo‘q”. Ba’zan uchraydigan suyaklar to‘planishi esa mutlaqo tabiiy sabablarga ega. Masalan, qurg‘oqchilik va oziqa yetishmovchiligi sharoitida podalar unumdorroq hududga ko‘chadi. Jarohatlangan, holdan toygan va qari fillar ko‘pincha u yerga yetib bora olmay, yo‘lda halok bo‘ladi. Shu tarzda bir joyda bir nechta hayvon o‘lishi mumkin va bu holat ommaviy madaniyatda qabriston sifatida talqin qilinadi.
Smitson instituti tabiatni muhofaza qilish biologiyasi bo‘yicha olim Shifra Goldenberg fillarning o‘lik hamturlariga bo‘lgan munosabatini o‘rganar ekan, fillar jasadlarga qiziqish bildirsa-da, bu motam marosimi emasligini ta’kidlaydi. Chunki ularning xatti-harakati avvalgi tanishlikka bog‘liq emas. Ya’ni fillar marhumlar orasida o‘zgalarnikini va begonanikini ajratmaydi. Shunga qaramay, tadqiqotlar fillar o‘z turiga mansub suyaklar va so‘yloqlarga boshqa yirik sutemizuvchilarning suyaklariga qaraganda ko‘proq e’tibor berishini ko‘rsatadi. Biroq ular hatto hid orqali aniqlay olgan bo‘lsa ham, o‘z matriarxlarining qoldiqlariga alohida ustunlik bermaydi. Shu sababli olimlar fillarni o‘lik qarindoshlari emas, balki o‘sha jismoniy qoldiqlarning o‘zi qiziqtiradi, degan xulosaga kelgan.
Xulosa qilib aytganda, ekstremal tabiiy sharoitlardan tashqari holatlarda fillar o‘limining atigi uchdan bir qismi yirtqichlar hujumi, kasallik va qarilik kabi tabiiy sabablar bilan bog‘liq. Oxirgi ikki holatda fillar o‘lim joyini ataylab tanlamaydi. Fil qoldiqlari to‘planishi kam uchraydi va odatda oziqa yoki suv yetishmagan hududlardan migratsiya vaqtida holdan toygan va kasallikdan o‘lim topish bilan izohlanadi. Kuzatuvlar fillar o‘z hamturlarining qoldiqlariga boshqa hayvonlar suyaklariga qaraganda ko‘proq e’tibor berishini ko‘rsatsa-da, ular nobud bo‘lgan hamqavmlarini motam tutib eslamaydi va ularning o‘lim joylariga qaytmaydi.
