Factchecking

DW faktcheki: Qochoqlarning ko‘pchiligi musulmonlarmi?

Ijtimoiy tarmoqlarda turli tillarda qochoqlar orasida ma’lum bir din vakillari ustun ekani tez-tez aytiladi. Bu qanchalik rost? Ular qayerda boshpana so‘rab murojaat qiladi?

Migratsiya siyosati va boshpana berish masalasi so‘nggi oylar va yillarda qator davlatlarda, masalan Germaniya, Niderlandiya, Polsha va AQShda saylov kampaniyalari hamda siyosiy bahs-munozaralarning asosiy mavzularidan biri bo‘lib kelmoqda. Bunday muhokamalar ko‘pincha juda hissiy kechadi va dizinformatsiyaga nisbatan zaif bo‘ladi.

2026-yil o‘rtalarida kuchga kiradigan “Birdamlik fondi” Yevropa Ittifoqining migratsiya va boshpana bo‘yicha yangi paktining muhim qismi hisoblanadi. Ushbu mexanizm doirasida migratsiya bosimi yuqori bo‘lgan YIga a’zo davlatlar fonddan yordam olish huquqiga ega bo‘ladi. Yordam boshpana izlovchilarni qayta joylashtirish, moliyaviy ko‘mak, shuningdek moddiy-texnik yoki operativ yordam choralarini o‘z ichiga oladi. Yevropa Komissiyasining yaqindagi bahosiga ko‘ra, Germaniya ham boshqa davlatlar kabi 2026-yil oxirigacha qo‘shimcha boshpana izlovchilarni qabul qilishdan ozod etilish bo‘yicha ariza topshirishi mumkin.

Hozirda Yevropa Ittifoqida migrantlar va boshpana izlovchilarni mamlakatlar o‘rtasida taqsimlash masalasi muhokama qilinmoqda. Shu bilan birga, ijtimoiy tarmoqlarda avvaldan mavjud bo‘lgan bir iddao yana qulay muhit topib, qaytadan tarqalmoqda.

Qochoqlarning global miqyosdagi diniy tarkibi

Iddao: TikTok’da virusli bo‘lgan postda “dunyodagi qochoqlarning 85 foizi musulmonlar” ekani va “ular 56 musulmon davlatida boshpana so‘ramaydi” deyilgan. Ushbu iddaoning bir qismi kamida 2019-yildan beri ma’lum bo‘lib, yaqinda yana mashhurlikka erishdi.

DW faktcheki: bu yolg‘on bayonot.

Ushbu iddao nemis, xitoy, portugal, niderland, fransuz, italyan va ispan tillaridagi turli ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan.

BMT Qochoqlar bo‘yicha Oliy komissarligi (UNHCR) ma’lumotiga ko‘ra, 2025-yil iyun oyi oxiriga kelib dunyoda 42,5 million qochoq bo‘lgan. Demak, ushbu bahsli iddaoning birinchi qismini tekshirish uchun dunyo bo‘yicha qochoqlarning diniy tarkibini aniqlash zarur.

Dunyo bo‘yicha qochoqlar statistikasi uchun asosiy manba bo‘lgan BMT Qochoqlar bo‘yicha Oliy komissarligi qochoqlar soni haqidagi ma’lumotlarni jamlagan maxsus platformani yaratgan. Biroq ushbu platforma mualliflari qochoqlarning diniy mansubligi haqidagi ma’lumotlarni yig‘maydi.

UNHCR ma’lumotlarni o‘z faoliyati davomida hamda hukumatlardan oladi. Hukumatlar esa shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish maqsadida ko‘pincha qochoqlarning diniy e’tiqodi haqidagi ma’lumotlarni to‘plamaydi. Bundan tashqari, bunday ma’lumotlarni yig‘ish ayrim hollarda zararli bo‘lishi mumkinligi sababli, UNHCRning PRIMES ro‘yxatga olish tizimi bu ma’lumotlarni faqat qochoq maqomini belgilash uchun zarur bo‘lgan hollardagina qayd etadi.

DW migrantlarning diniy mansubligi haqida quyidagi ma’lumotlarni topdi. Vashingtondagi notijorat tahliliy markaz bo‘lgan Pew Research Center migrantlarning demografik va ijtimoiy xususiyatlarini o‘rganadi. Markaz mutaxassislari dunyo bo‘yicha migrantlarning diniy tarkibiga oid ma’lumotlar asosida tadqiqot o‘tkazgan. Unga ko‘ra, barcha migrantlarning 47 foizi nasroniylar, musulmonlar esa atigi 29 foizni tashkil etadi.

Biroq qochoqlar migrantlardan farq qiladi. Migratsiya ko‘pincha ixtiyoriy ko‘chishni anglatadi, qochoqlar esa vatanga qayta olmaydi va xalqaro huquq doirasida himoyaga muhtoj bo‘ladi. DW qochoqlarning diniy e’tiqodi bo‘yicha shunga o‘xshash tadqiqotni topa olmadi.

Qochoqlar kelib chiqqan mamlakatlardagi ustun dinlarni inobatga olgan holda, bu iddaoning qanchalik haqiqatga yaqinligini faqat taxminan baholash mumkin. UNHCRning statistika va ma’lumotlarni tahlil qilish bo‘yicha mutaxassisi Yanis Kreyder ogohlantiradi: “Shuni inobatga olish kerakki, mamlakat fuqarolarining barchasi bir xil ehtimol bilan qochoqqa aylanmaydi. Masalan, Myanmadan qochgan rohinja qochoqlarning aksariyati musulmon bo‘lsa-da, Myanmada asosan buddistlar yashaydi”.

Barcha omillarni hisobga olgan holda, eng ko‘pi bilan faqat umumiy tendensiyani aniqlash mumkin. UNHCRning 2024-yilgi hisobotida dunyodagi qochoqlarning katta qismini venesuelaliklar va ukrainaliklar tashkil etishi qayd etilgan. Bu mamlakatlarda asosan nasroniylar yashaydi. UNHCRning statistika va tahlil bo‘yicha katta mutaxassisi Edgar Skreyz shunday yozadi: “Faqatgina ukrainaliklar va venesuelaliklar xalqaro himoyaga muhtoj bo‘lgan boshqa shaxslar bilan birga deyarli barcha qochoqlarning uchdan birini tashkil etishini hisobga olsak, musulmon qochoqlarning haqiqiy ulushi, ehtimol, ancha past”.

Boshqa tomondan, qochoqlarning asosiy kelib chiqish davlatlari orasida aholisi asosan musulmon bo‘lgan mamlakatlar ham mavjud. Ularga Suriya, Afg‘oniston va Sudan kiradi.

Shuni alohida ta’kidlash lozimki, UNHCR ma’lumotlariga ko‘ra, dunyodagi barcha qochoqlarning 85 foizi musulmon ekanini tasdiqlash uchun zarur bo‘lgan batafsil statistik ma’lumotlar mavjud emas.

Boshpana izlovchilar qaysi mamlakatlarda ariza topshiradi?

BMTning Qochoqlar bo‘yicha Oliy komissarligi ma’lumotiga ko‘ra, iyun oyida dunyo bo‘yicha 8,42 million nafar boshpana izlovchi bo‘lgan. Bu atama o‘z vatani xavf ostida bo‘lgani sabab xalqaro himoya izlayotgan, biroq hali qochoq maqomi bo‘yicha arizasi yakuniy qarorga kelmagan shaxsni anglatadi.

Tekshirilayotgan iddaoning ikkinchi qismida musulmon qochoqlar “56 musulmon davlatida” boshpana so‘ramaydi, deyiladi. Biroq barcha musulmon qochoqlar bo‘yicha batafsil statistika mavjud bo‘lmagani sabab, ularning aynan qayerda boshpana so‘rayotganini aniq aytib bo‘lmaydi. Mavjud ma’lumotlar asosida faqat taxminiy baholashlar qilish mumkin.

Ehtimol, bu yerda Islom hamkorlik tashkilotiga a’zo bo‘lgan 57 davlat nazarda tutilgan. Yaqin vaqtgacha bu tashkilotda 56 ta davlat bor edi, biroq mart oyida Suriyaning a’zoligi qayta tiklandi. Ushbu guruhga ham islomni rasmiy davlat dini deb e’lon qilgan mamlakatlar, ham aholisi orasida musulmonlar ustun bo‘lgan davlatlar kiradi.

Kamida yettita eng ko‘p qochoq qabul qilayotgan davlatlar asosan musulmon aholiga ega davlatlardir. Bular Bangladesh, Iordaniya, Eron, Livan, Pokiston, Turkiya va Chad. Umuman olganda, bu yetti davlat dunyoda qabul qilingan barcha qochoqlarning qariyb 30 foizini o‘z zimmasiga oladi. Ushbu yetti davlatning barchasi Islom hamkorlik tashkilotiga a’zo.

Shuni ta’kidlash muhimki, mojarolar va ta’qiblardan qochayotgan qochoqlarning aksariyati o‘z mamlakatida qoladi. Agar ular chegaradan chiqsa, odatda qo‘shni davlatlarga yo‘l oladi. Avvalgi yillardagi kabi, 2025-yil iyuniga kelib qochoqlarning uchdan ikki qismi qo‘shni mamlakatlarda boshpana topgan.

Ko‘p hollarda qo‘shni davlatlar aholisi diniy jihatdan o‘xshash bo‘ladi. Masalan, aholisi asosan musulmonlardan iborat bo‘lgan Suriyadan chiqqan qochoqlar ko‘proq Turkiyaga boradi. Bu ham asosan musulmonlar yashaydigan davlat. Xuddi shunday holat afg‘on qochoqlariga ham xos bo‘lib, ular ko‘pincha Pokiston va Eron tomon yo‘l oladi.

Shunday qilib, amalda musulmon qochoqlar boshpana so‘rab musulmonlar ko‘pchilikni tashkil etadigan davlatlarga, jumladan Islom hamkorlik tashkilotiga a’zo mamlakatlarga murojaat qilmoqda.

Oylik dayjestga obuna bo‘ling

Har oy eng muhim faktcheklar va feyklar haqida bitta qisqa xat. Spam yo‘q — obunani istalgan vaqtda bekor qilishingiz mumkin.

Xat tili:

Mavzuga oid

Oylik dayjestga obuna bo‘ling

Oyning eng muhim tekshiruvlari — har oy pochtangizda.