Tunda tish g‘ijirlatish chindan ham gijjalar borligining belgisimi?
Ko‘p tarqalgan qarashga ko‘ra, odamning tunda tish g‘ijirlatishi — organizmda parazitlar borligining aniq belgisi sanaladi. Biz ushbu fikr ilmiy ma’lumotlar bilan tasdiqlanadimi, yo‘qmi — tekshirib ko‘rdik.
Ko‘plab stomatologik va terapevtik klinikalarning saytlarida tunda tish g‘ijirlatish (boshqacha aytganda, bruksizm) va gijja (gelmint) bilan kasallanish o‘rtasida bog‘liqlik borligi yozilgan. Ba’zilar buni qat’iy aytadi va bruksizmni parazitlarning alohida ko‘rinishi deb hisoblaydi. Boshqalar esa ehtiyotkorlik bilan fikr bildiradi. Masalan, Rossiyadagi yirik tibbiyot tarmog‘i “Invitro” bu bog‘liqlikni ochiq tan olmaydi, biroq bruksizmga oid maqolasiga “gijjalar” heshtegini qo‘shgan. “Doktor Piter” nomli sog‘liq haqida mashhur saytda “Doimiy charchoq, tish g‘ijirlatish va yana besh belgi: tanangizda parazitlar bor bo‘lishi mumkin” sarlavhali maqola bor. Shunga o‘xshash mavzularda “Moskovskiy Komsomolets”, “Argumenti i Fakti” va “Komsomolskaya Pravda” nashrlari ham yozgan. Hatto “1-kanal”dagi “Jit’ zdorovo” ko‘rsatuvida ham tunda tish g‘ijirlatadigan odamlarga gijja tahlili topshirish tavsiya etilgan.
Aytish joizki, “gijja” so‘zi ko‘pincha barcha parazitlarga nisbatan ishlatiladi, lekin bu to‘g‘ri emas. Gijjalar (yoki gelmintlar) — odam, hayvon va hatto o‘simlik organizmida yashaydigan parazit chuvalchanglardir. Ular uch asosiy turga bo‘linadi: yumaloq gijjalar (askarida, ostritsa), lenta gijjalar (sigir zanjiri), va so‘ruvchi gijjalar (masalan, jigar qurti).
Bu parazitlar bilan kasallanish gelmintoz (yoki gijja kasalligi) deb ataladi. Bu kasallik butun dunyoda keng tarqalgan, ayniqsa gigiyenaga amal qilinmaydigan bolalar orasida. JSST (Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti) baholashicha, faqat yer orqali yuqadigan gelmintozlar bilan 1,5 milliard kishi — ya’ni sayyoramiz aholisining 20 foizga yaqini og‘rigan.
Gelmintozlar turli sog‘liq muammolariga olib keladi: allergiya, ovqat hazm qilish buzilishi, qorindagi og‘riqlar, diareya, ko‘ngil aynishi va kamqonlik. Homilador ayollarda esa bolaning past vaznda tug‘ilish xavfini oshiradi, bolalarda esa jismoniy va aqliy rivojlanishning orqada qolishiga olib keladi. Shuningdek, gijjalar jigar, o‘pka va ichak kabi ichki a’zolarga zarar yetkazishi mumkin.
Gijja kasalligidan gumon qilish mumkin bo‘lgan belgilarga quyidagilar kiradi: odatdagi ovqatlanish va jismoniy faollikda o‘zgarish bo‘lmasdan vazn yo‘qotish, boshqa sabablari bo‘lmagan kamqonlik, ayniqsa tunda orqa chiqaruv atrofida qichishish. Aksariyat odamlar ichakdagi gijjalarning “harakatini” his qilayotganini o‘ylaydi, lekin bu aslida ichak harakatining tabiiy holatidir. Faqat ayrim holatlar, masalan, teri osti parazitlari yoki enterobioz (ostritsalar)da ularning kechasi anusdan chiqib ketishi mumkin.
Tish g‘ijirlatish (bruksizm) esa asosan stress va uyqu buzilishi tufayli yuzaga keladi, ayniqsa bolalarda ko‘proq uchraydi. Bruksizm tish emalini yemiradi, protezlar va plomblarga zarar yetkazadi, hatto tishlarning harakatchanligini oshiradi. Uni kamaytirish uchun tish ustiga kiyiladigan maxsus kapalar, yoki yengil tinchlantiruvchi dorilar qo‘llaniladi.
“Provereno” nomli nashr ko‘rib chiqqan ilmiy tadqiqotlarning aksariyatida bruksizm va gelmintoz o‘rtasida sabab-oqibat bog‘liqligi aniqlanmagan. Faqat ayrim tadqiqotlar ular orasida korrelyatsiya (ya’ni, birga uchrashi) mavjudligini ko‘rsatadi. Masalan, 2006-yilda Venesuelada 427 nafar bolani tekshirgan olimlar ularning 63%ida gijja aniqlagan. Gijjasi bor bolalarda tunda orqa chiqaruv atrofida qichishish, siydik tuta olmaslik va bruksizm hollari ko‘proq uchragan. Biroq bu sabab-oqibat emas, faqat kuzatuvdir.
2008-yilda Braziliyada 57 bolaning najasi tahlil qilingan. 30 nafarida bruksizm bo‘lgan, 27 nafarida yo‘q. Natijada, gijja kasalligi bruksizm bo‘lganlarda 9 nafarida, bo‘lmaganlarda esa 11 nafarida aniqlangan. Olimlar bu ikki holat orasida hech qanday bog‘liqlik yo‘qligini xulosa qilgan.
2010-yilda Eronda 100 bola (50 ta bruksizmli va 50 ta sog‘lom) ustida shunga o‘xshash tadqiqot o‘tkazilgan. Ular erta yoshda (3–6 yosh) bo‘lgan. Natijada 11 nafar bruksizmli, 8 nafar sog‘lom bolada parazitlar topilgan. Bu farq unchalik sezilarli emas, ammo tadqiqotchilar “mumkin” degan xulosaga kelgan. 2013-yilda ayni guruh 4964 bola ustida yana kengroq tahlil olib borgan. Ular faqat 15,7% bruksizmli bolada parazit topgan.
Mantiqan olganda, ichakda yashovchi parazitlar jag‘ mushaklariga bevosita ta’sir eta olmaydi. Biroq ba’zi olimlar parazitlar nerv tizimiga ta’sir qiluvchi maxsus oqsillar ishlab chiqarishi, bu esa uyqusizlik yoki tish g‘ijirlatishga olib kelishi mumkinligini taxmin qilishadi. Yana bir ehtimol shuki, bruksizm va gijjalar bevosita emas, balki umumiy bir uchinchi sababga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Masalan, bola barmoqlarini so‘rsa — bu orqali gijjalar tanaga tushishi mumkin, ota-onaning tanbeh berishi esa bolada stress uyg‘otib, bruksizmga olib kelishi ehtimoli bor.
Shuningdek, AQSh olimlari parazitlarning yurak-qon tomir, astma, ichakdagi yallig‘lanish, epilepsiya kabi boshqa kasalliklar bilan bog‘liqligini ham o‘rgangan. Ular parazitlar neyromediatorlar va sitokinlar miqdorini o‘zgartirishini, bu esa miyaga ta’sir qilishini ko‘rsatgan. Bruksizm haqida aniq aytilmagan, lekin bu kasallik ko‘p omilli bo‘lgani sabab, miyaning roli ehtimoliy deb hisoblanadi. Ayni paytda bunday xulosalar asosan hayvonlar ustida o‘tkazilgan, odamlar ustida tadqiqotlar hali yetarli emas.
Xulosa: hozircha tunda tish g‘ijirlatish va gijjalarning mavjudligi o‘rtasida sababiy bog‘liqlik isbotlanmagan. Ko‘pchilikda bu fikr bolalarda bu holatlar ko‘proq uchrashi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Parazitolog Svetlana Oryshchak bruksizm sabablarini quyidagicha izohlaydi: “Ko‘pchilik hollarda bu holat yosh bolalarda tish chiqishi, quloq og‘rig‘i, muhitning o‘zgarishi, kun davomida charchoq yoki ruhiy zo‘riqish natijasida yuzaga keladi”. Enterobioz holatlarida esa kechasi ostritsalar anusdan chiqib, qichishish keltirib chiqaradi, bu esa uyqu buzilishiga va natijada bruksizmga olib kelishi mumkin.
