Faktcheker uchun maslahatlar: Qanday feyklarni tekshirgan maʼqul?
Koʻpgina mamlakatlarda “fact-check” yoki “fact-cheking” deb nomlanadigan faktlarni tekshirish amaliyoti mahalliy va xorijiy ommaviy axborot vositalarining faoliyatiga tezda kirib bordi.
Mutaxassislar faktlarni tekshirish amaliyotini rivojlanishini va keng tarqalishini texnologiyaning rivojlanishi va soxta yangiliklar tarqalishi bilan bogʻlaydilar. Biroq, faktlarni tekshirish amaliyotining asosiy maqsadi yolgʻonni aniqlash emas, balki taqdim etilgan faktlarni haqiqiyligini aniqlash va muayyan muassasalar va shaxslar tomonidan tarqatilgan yoki eʼlon qilingan maʼlumotlarni solishtirishdir.
Turli xil bayonotlarni tekshirishda fakt tekshiruvchilari faqat ochiq manbalardan, yaʼni rasmiy maʼlumotlardan foydalanishlari mumkin.
Tadqiqot mavzusi yoki obyekti

Tadqiqot obyekti mansabdor shaxslarning ommaviy bayonotlari va OAV nashrlari boʻlishi mumkin.
Tekshirish uchun faqat quyidagi mezonlarga javob beradigan mavzular yoki obyektlar tanlanishi mumkin:
- faktlar va raqamlarni oʻz ichiga olishi;
- keng tarqalgan boʻlishi;
- ijtimoiy ahamiyatga ega;
- ommaviy axborot vositalarida yoki ijtimoiy tarmoqlarda keng tarqatilgan boʻlishi.
Shuni taʼkidlash kerakki, faqat ochiq manbalardan olingan maʼlumotlar va axborotlar dalillar sifatida tan olinishi mumkin. Yopiq yoki anonim manbalardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi. Chunki barcha bayonotlar ham faktlar boʻyicha tekshirilishi mumkin emas.
Masalan, faktlarni tekshirish kelajakka oid bayonotlarni koʻrib chiqmaydi:
- Agar mansabdor kishi “kelgusi oʻquv yilida universitetga qabul qilinuvchilar sonining 20 foizga koʻpayishini kutmoqdamiz” deb aytsa, buni tasdiqlab boʻlmaydi, chunki u oʻzining kelajakka boʻlgan umidlari haqida gapiryapti.
- Yoki baʼzida mansabdor shaxslar “mening fikrimcha …”, “menimcha …”, ” menga shunday tuyulyapti …” va hokazo iboralarni ishlatadilar, ammo bunday bayonotlarni tekshirilmaydi.
- Shuningdek, taxminlar yoki taxminiy maʼlumotlardan iborat bayonot haqqoniyligini tekshirish mavzusi boʻla olmaydi: “Paxta yetishtirish rejasi oʻtgan yilga nisbatan 15 foizdan oshiqqa oshdi”.
Yaʼni, bunday bayonotlarda taxminiy hisob-kitoblar mavjud va aniq faktlarga asoslangan maʼlumotlar yoʻq.
Fakt-tekshiruv materialining formati yoki taqdimoti
Faktlarni tekshirish natijasida jurnalistik material yangilik xabari shaklida tayyorlangan axborot, maqolalar, audio va video yoki multimedia hisobotlari koʻrinishida chiqarilishi mumkin va quyidagi strukturaga ega boʻlishi mumkin:
- Manbaga tayangan toʻgʻridan-toʻgʻri nutq
- Ochiq (rasmiy) manbalarda bayonotlar yoki dalillarni tekshirish jarayoni tavsifi
- Xulosa
Xulosa – faktlarni tekshirishning asosiy jihatlaridan biri va uning ajralmas qismi boʻlib, har bir tekshirilgan material rasmiy manbalarga asoslangan aniq xulosa bilan toʻldirilishi kerak. Ammo, agar biror kishi (oʻquvchi) yoki biron bir taniqli shaxs faktni tekshiruvchining xulosalariga rozi boʻlmasa, tuzilgan xulosani rad etish uchun zarur boʻlgan (aniq) maʼlumotlar taqdim etilishi mumkin.
Tekshiriladigan materiallarining strukturasi
| Nima tekshirilgan edi? | Siz nimani tekshirmoqchisiz: matn yoki iqtibos, faktlarni tekshirish materialida asl nusxasini qoʻshish va tushuntirish kerak |
| Qanday tekshirilgan edi? | Kerakli matnni, qanday, qanday qilib, qanday qadamlar qoʻyib va uni tekshirish uchun qanday vositalardan foydalanganingizni oʻquvchiga koʻrsating. |
| Xulosa | | Xulosangizni bir yoki ikkita jumla bilan jamlang, yaʼni mantiqiy xulosa chiqaring |
Soxta xabarlardan himoya qilinish uchun kerak boʻladigan tadbirlar roʻyxati

Masalan, xabar haqiqat yoki yolgʻonligini aniqlash uchun bir nechta muhim fikrlarni koʻrib chiqing:
- Har doim yangiliklarni toʻliq oʻqing
- Tanqidiy fikrlashni qoʻllang: hech kim barcha maʼlumotlarga shubha qilishingizni taqiqlay olmaydi
- Doim yangiliklar manbasini qidiring
- Matndagi havolalarga eʼtibor bering, uning manbasini va saytning asosiy maqsadini oʻrganing
- Hech qachon materialni faqat sarlavha asosida baholamang, balki maqolaning sarlavhasi uning mazmuniga qanchalik mos kelishiga eʼtibor qarating
- Muallifning ismiga eʼtibor bering va uni tekshiring
- Hech qachon nomaʼlum yoki nomaʼlum manbalarga ishonmang
- Xabarning nashr etilgan kuniga eʼtibor bering va uni tekshiring
- Ijtimoiy tarmoqlardagi maʼlumotlardan foydalanishda ehtiyot boʻling: u yoki bu maʼlumotni tarqatishdan oldin avval uni tekshirib koʻring va keyin tarqating
- Haqiqiy yangiliklarni soxta yangiliklardan ajratishga yoki boshqa ommaviy axborot vositalari bu haqda nima yozganini koʻrishga harakat qiling.
- Va nihoyat, agar kerak boʻlsa, mutaxassislar va fakt tekshiruvchilariga murojaat qiling …
P.S. Bilingki, aniq dalillar vahima koʻtarishdan ham muhimroqdir!
Jamshed Ma’ruf
Jurnalist-faktcheker va media-trener
