Instrument

Telegram va WhatsApp: qaysi platforma xavfsizroq, ishonchliroq va dezinformatsiyaga chidamli?

Smartfondan foydalanayotgan odam
© Pixel.la / Wikimedia Commons, CC0

So‘nggi yillarda Telegram va WhatsApp nafaqat muloqot vositasi, balki axborot tarqatishning muhim kanallariga aylandi. Yangiliklar, siyosiy bayonotlar, shaxsiy fikrlar va hatto “faktlar” ko‘pincha aynan shu platformalar orqali tarqalmoqda. Shu sababli “qaysi messenjer ishonchliroq”, “qaysi biri yolg‘on axborot tarqalishiga ko‘proq sharoit yaratadi” degan savollar dolzarb. Factchek.uz nuqtayi nazaridan Telegram va WhatsApp’ni taqqoslab ko‘ramiz.

Platformalarning asosiy farqi nimada?

WhatsApp va Telegram bir qarashda o‘xshash. Ikkalasi ham bepul, mobil va desktop versiyaga ega, guruhlar orqali muloqot qilish imkonini beradi. Ammo ularning arxitekturasi va ishlash tamoyili tubdan farq qiladi.

WhatsApp asosan shaxsiy muloqotga yo‘naltirilgan. Unda kontaktlar telefon raqamiga bog‘langan, xabarlar “bir-birga” modeli asosida tarqaladi. Telegram esa platforma sifatida ishlaydi. Kanal, ommaviy guruh, botlar va algoritmik tarqatish imkoniyatlari Telegram’ni media muhitga aylantirdi.

Aynan shu farq dezinformatsiya masalasida hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Xavfsizlik va shifrlash: ko‘p tarqalgan noto‘g‘ri tasavvurlar

Ko‘p foydalanuvchilar Telegram “WhatsApp’dan xavfsizroq” deb hisoblaydi. Bu iddao qisman noto‘g‘ri.

WhatsApp’da barcha shaxsiy va guruh chatlari sukut bo‘yicha end-to-end shifrlangan. Bu degani, xabarni faqat yuboruvchi va qabul qiluvchi o‘qiy oladi.

Telegram’da esa faqat “secret chat”lar end-to-end shifrlanadi. Oddiy chatlar va kanallar Telegram serverlarida saqlanadi. Kompaniya bu ma’lumotlar himoyalanganini aytadi, ammo bu WhatsApp’dagi modeldan farq qiladi.

Shu nuqtada factchek yondashuvi shuni talab qiladi: “Telegram xavfsizroq” degan umumiy gap fakt bilan tasdiqlanmagan. Aksincha, shifrlash nuqtayi nazaridan WhatsApp shaffofroq.

Dizinformatsiya qayerda tezroq tarqaladi?

Bu savolga faktlarga tayangan holda javob berish mumkin.

WhatsApp’da xabarlar cheklangan doirada tarqaladi. Bitta xabarni qancha odamga bir vaqtda yuborish mumkinligi bo‘yicha limitlar mavjud. Forward qilingan xabarlar belgilab qo‘yiladi. Bu jihatlar yolg‘on xabarlarning virusli tarqalishini sekinlashtiradi.

Telegram’da esa bunday cheklovlar deyarli yo‘q. Bir kanalda millionlab obunachi bo‘lishi mumkin. Bitta post soniyalar ichida yuz minglab odamga yetib boradi. Bundan tashqari, ko‘plab kanallar kontent manbasini ko‘rsatmaydi.

Factchek.uz faoliyatida tekshirilgan feyklarning katta qismi aynan Telegram’dan tarqaladi. Sababi oddiy: anonimlik, tezlik va nazoratning yo‘qligi.

Anonimlik: erkinlikmi yoki muammo?

Telegram anonimlikni qo‘llab-quvvatlaydi. Kanal ochish uchun ism-sharif yoki tasdiqlangan identifikatsiya shart emas. Bu mustaqil jurnalistika yoki senzura sharoitida muhim afzallik bo‘lishi mumkin.

Ammo aynan shu anonimlik yolg‘on axborot, manipulyatsiya va propaganda uchun ham qulay muhit yaratadi. Foydalanuvchi “kim yozdi?”, “manba qayerda?” degan savollarga ko‘pincha javob topa olmaydi.

WhatsApp’da esa anonim kanallar yo‘q. Aloqa ko‘proq shaxslararo bo‘lgani sababli mas’uliyat hissi kuchliroq.

Moderatsiya va javobgarlik masalasi

WhatsApp Meta kompaniyasiga tegishli va u qat’iy siyosatlarga ega. Zo‘ravonlikka chaqiriq, ochiq yolg‘on axborot va zararli kontent bo‘yicha choralar ko‘riladi. Albatta, WhatsApp ham mukammal emas, lekin tizimli yondashuv mavjud.

Telegram esa o‘zini “neytral platforma” sifatida ko‘rsatadi va moderatsiyaga kam aralashadi. Ko‘plab hollarda ochiq yolg‘on yoki manipulyativ kanallar yillar davomida faol bo‘lib qolmoqda.

Bu esa factchekerlar uchun qo‘shimcha yuk demakdir. Chunki feyk kontent o‘chirilmaydi, balki yana va yana boshqa kanallarda ko‘payadi.

Botlar va avtomatlashtirilgan manipulyatsiya

Telegram botlar uchun keng imkoniyat yaratadi. Bu foydali jihat, masalan yangiliklar monitoringi, ogohlantirishlar yoki xizmatlar uchun. Ammo ayni paytda botlar orqali soxta ovoz berishlar, sun’iy faollik va manipulyativ so‘rovlar oson tashkil etiladi.

WhatsApp’da bunday avtomatlashtirish imkoniyati ancha cheklangan. Shu sababli WhatsApp’da sun’iy trendlar kamroq uchraydi.

Muhim jihat shundaki, muammo messenjerda emas, balki uni qanday ishlatishda. Telegram ham, WhatsApp ham vosita xolos.

Telegram tezlik va erkinlik beradi, ammo aynan shu xususiyatlar uni dezinformatsiya uchun qulay qiladi. WhatsApp yopiqroq va texnik jihatdan xavfsizroq, lekin u ham yolg‘on axborotdan to‘liq xoli emas. Axborot muhitida eng kuchli himoya bu texnologiya emas, balki ongli foydalanuvchidir.

Oylik dayjestga obuna bo‘ling

Har oy eng muhim faktcheklar va feyklar haqida bitta qisqa xat. Spam yo‘q — obunani istalgan vaqtda bekor qilishingiz mumkin.

Xat tili:

Mavzuga oid

Oylik dayjestga obuna bo‘ling

Oyning eng muhim tekshiruvlari — har oy pochtangizda.