Yevropa Ittifoqi IT-kompaniyalarni dipfeyklarni belgilashga majbur qilmoqda. Bu samara beradimi?
Shu hafta Yevropa Ittifoqining Sun’iy intellekt to‘g‘risidagi qonunining (AI Act) yangi qoidalari kuchga kiradi. Ular sun’iy intellekt yordamida yaratilgan kontentni, jumladan dipfeyklarni, maxsus tarzda belgilashni ishlab chiquvchilar va xizmat ko‘rsatuvchi kompaniyalar uchun majburiy qiladi. Biroq mutaxassislar texnik muammolar va yagona standartlarning yo‘qligi ushbu qoidalarni amalda qo‘llashni murakkablashtirishidan ogohlantirmoqda.
Yakshanbadan boshlab sun’iy intellekt bilan ishlovchi kompaniyalar Yevropa Ittifoqining yangi talablari asosida faoliyat yuritadi. Unga ko‘ra, sun’iy intellekt yordamida yaratilgan dipfeyklar va boshqa kontent tegishli tarzda belgilanishi shart.
Ammo mavjud texnik qiyinchiliklar ekspertlarni ushbu yangi qoidalarning samaradorligiga shubha bilan qarashga undamoqda.
Ikki yil avval Yevropa Ittifoqi sun’iy intellektdan foydalanishni tartibga soluvchi keng qamrovli qonunchilikni ishlab chiqdi. Shu bilan birga, ushbu qoidalarning bajarilishini nazorat qiluvchi maxsus boshqarma ham tashkil etildi.
Dunyoning ilk Sun’iy intellekt to‘g‘risidagi qonuni raqamli kontent uchun shaffoflik tamoyilini joriy etadi. U Anthropic kompaniyasining Claude, OpenAI kompaniyasining ChatGPT kabi sun’iy intellekt tizimlarini ishlab chiquvchilardan AI yordamida yaratilgan yoki tahrirlangan kontentni aniqlash mumkin bo‘lishini ta’minlashni talab qiladi.
Dipfeyklar uchun esa talablar yanada qat’iyroq. Gap sun’iy intellekt yordamida yaratilgan yoki qayta ishlangan, haqiqiy insonning tashqi ko‘rinishi, ovozi yoki harakatlarini juda ishonarli tarzda taqlid qiluvchi tasvirlar, audio va videolar haqida bormoqda.
Satiradan manipulyatsiyagacha
Har qanday texnologiya singari, sun’iy intellekt ham ezgu maqsadlarda ham, zararli maqsadlarda ham qo‘llanilishi mumkin.
Bryusselda tan olishlaricha, bunday kontent har doim ham odamlarni aldash yoki chalg‘itish uchun yaratilmaydi. Ayrim materiallar badiiy, ilmiy yoki satirik va kulgili xarakterga ega bo‘lib, ular ushbu talablar doirasiga kirmaydi.
Bunga mashhur misollardan biri 2023-yilda internetda keng tarqalgan Papa Fransiskning oq rangli zamonaviy pufak kurtka kiygan sun’iy intellekt yaratgan surati bo‘ldi. Ko‘pchilik uni shunchaki hazil sifatida qabul qilgan.
Ammo 2024-yilda dunyoga mashhur qo‘shiqchi Teylor Svift sun’iy intellekt yordamida uning roziligisiz yaratilgan ochiq-sochiq tasvirlar internetda tarqatilgach, kiberjinoyatchilar nishoniga aylandi. Bu holat AI texnologiyalari bilan bog‘liq xavflar haqidagi bahslarni yana kuchaytirdi.
Dipfeyklar siyosiy manipulyatsiya vositasiga ham aylanib bormoqda.
2022-yilda, Rossiyaning Ukrainaga keng ko‘lamli bosqini boshlanganidan ko‘p o‘tmay, Ukraina Prezidenti Volodimir Zelenskiy go‘yoki harbiylarni qurolni tashlashga chaqirayotgani aks etgan soxta video tarqaldi. Tez orada uning soxta ekani aniqlandi, biroq ushbu voqea sun’iy intellekt axborot urushida qurol sifatida ham ishlatilishi mumkinligini yaqqol namoyish etdi.
Asosiy xavotir shundaki, sun’iy intellekt yaratgan va internet orqali tarqatilayotgan kontent tobora haqiqiy ko‘rinishga ega bo‘lib bormoqda. Natijada odamlar ishonchli axborotni yolg‘ondan ajratishda tobora ko‘proq qiynalmoqda.
Dipfeyklarni tartibga solish
Ushbu muammoga javoban Yevropa Komissiyasi kompaniyalar bunday kontentning kelib chiqishini qanday belgilashi kerakligini ko‘rsatuvchi qoidalar to‘plamini ishlab chiqdi. Unga ko‘ra, mashinalar o‘qiy oladigan maxsus metama’lumotlar hamda dipfeyklar uchun foydalanuvchilarga ko‘rinadigan belgilardan foydalanish talab etiladi.
Asosiy tamoyil oddiy: foydalanuvchi oldidagi kontent sun’iy intellekt tomonidan yaratilganmi yoki tahrirlanganmi — buni tushunishi kerak. Shu sababli talablar nafaqat AI texnologiyalarini ishlab chiquvchi kompaniyalarga, balki undan professional faoliyatda foydalanadigan tashkilotlarga ham tatbiq etiladi. Shaxsiy foydalanish esa ushbu tartibga solish doirasiga kirmaydi.
Qoidalar faqat kontentni belgilash bilan cheklanmaydi. Ular bunday materiallarni aniqlash mexanizmlarini ham qamrab oladi. Bu esa texnologiya ishlab chiquvchilar, ijtimoiy tarmoqlar, fuqarolik jamiyati tashkilotlari va faktchekerlarning o‘zaro hamkorligini talab qiladi.
Ammo bu qoidalarni amalda qo‘llash qanchalik real?
Bitta qonun, ko‘plab to‘siqlar
Birinchi muammo — geografik cheklovlar. Yevropa Ittifoqi faqat Yevropa bozorida ishlayotgan yoki unga yo‘naltirilgan kompaniyalarni tartibga sola oladi. Biroq internetdagi kontent chegaralarni tan olmaydi. Yevropadan tashqarida yaratilgan dipfeyk bir necha daqiqa ichida millionlab yevropalik foydalanuvchilarga yetib borishi mumkin.
Ikkinchi muammo — texnologiyalarning yetuklik darajasi. OpenAI va Google kabi yirik sun’iy intellekt kompaniyalari Komissiyaning qoidalar to‘plamini imzolab, shaffoflik talablarini qo‘llab-quvvatladi. Shu bilan birga, ular kontentni aniqlash va belgilash texnologiyalari doimiy ravishda rivojlanayotganini va bu «harakatdagi nishon» ekanini ta’kidlamoqda.
Hozircha butun soha uchun yagona yechim mavjud emas. Kompaniyalar turli usullar — suv belgilari (watermark), metama’lumotlar va kontentning kelib chiqishini kuzatuvchi tizimlar bilan tajriba o‘tkazmoqda. Ammo bu tizimlar har doim ham bir-biri bilan mos ishlamaydi.
Uchinchi muammo — raqamli izlarning yo‘qoluvchanligi. Mutaxassislarning ta’kidlashicha, suv belgilarini o‘chirib tashlash, o‘zgartirish yoki kontent tahrirlanganda, siqilganda yoki turli platformalar orqali uzatilganda yo‘qotish mumkin. Bir necha bor qayta ishlangan AI kontentining to‘liq tarixini tiklash esa nihoyatda qiyin.
Shu sababli tadqiqotchilar faqat bitta texnologiyaga tayanish yetarli emas, deb hisoblaydi. Kompaniyalar ehtimol bir nechta usullarni uyg‘unlashtirgan ko‘p bosqichli yondashuvdan foydalanishga majbur bo‘ladi.
Yevropa Komissiyasining ushbu mavzudagi tadqiqotida shunday deyiladi:
«Bir nechta yechimni uyg‘unlashtirish har qanday alohida choraga qaraganda samaraliroq natija beradi. Shu bois sun’iy intellekt yaratgan kontentni belgilash va aniqlashning bir necha darajasini joriy etish eng yaxshi amaliyot hisoblanadi.»
Texnologiyalar rivojiga ulgurish
Yevropa Ittifoqi sun’iy intellekt davrining eng muhim muammolaridan birini hal etishga urinayotgan yetakchi hududlardan biriga aylandi. Bugungi kunda sun’iy intellekt yaratgan kontentni haqiqiy materialdan ajratish tobora qiyinlashib bormoqda.
Ammo asosiy savol ochiq qolmoqda: Bryussel mislsiz tezlikda rivojlanayotgan texnologiyalar ortidan ulguradimi?
Aynan shu savolga javob Sun’iy intellekt to‘g‘risidagi qonundagi shaffoflik talablari Yevropa fuqarolari uchun haqiqatan ham samarali himoya vositasiga aylanishi yoki yo‘qligini belgilab beradi.
