Instrument

Dunyodagi nufuzli nashrlarning feyklari: OAVning oʻzi dezinformatsiya nishoniga aylanganda

Axborotdan cheksiz foydalanishning raqamli davrida nufuzli nashriyotlar xolis va sifatli jurnalistikaning timsoli hisoblanadi. Biroq, hatto ular ham feyk va dezinformatsiya taʼsiridan chetda qolmaydi. Ushbu maqolada nufuzli OAV feyk yangiliklar qurboni va aybdorlari boʻlgan bir nechta aniq holatlarni keltiramiz.

Feyk va hokimiyat: Mashhur nashriyotlar nishonga aylanganda

The New York Times, BBC va The Wall Street Journal kabi nufuzli nashriyotlar odatda sifatli jurnalistikaning mezonlari hisoblanadi. Biroq, texnologik oʻzgarishlar va ijtimoiy tarmoqlarning taʼsiri nuqtai nazaridan, ular feyk fenomeniga moyil boʻlib bormoqda.

1-misol: BBC va Tramp haqidagi yolgʻon xabarlar

2019-yilda BBC oʻzining rasmiy veb-saytida Donald Tramp yana prezidentlikka nomzodini qoʻyayotgani haqida yolgʻon xabar paydo boʻlgan vaziyatga duch keldi. Keyinchalik bu maʼlumotlar feyk ekanligi va oʻchirilganligi aniqlangan boʻlsa-da, bu holat hatto ishonchli manbalar ham feykdan toʻliq himoyalanishni kafolatlamasligini koʻrsatadi.

2-misol: Wall Street Journal va Google kompaniyasining Apple tomonidan xayoliy sotib olinishi

2017-yilda The Wall Street Journal nashri Google Appleʼni arzimagan pulga sotib olgani haqida maqola chop etdi. Keyinchalik, puxta oʻrganib chiqqach, nashr xatosini tan oldi, biroq bu voqea nufuzli nashriyotlar qanday qilib yolgʻon maʼlumot tarqatishi mumkinligiga yaqqol misol boʻldi.

Ijtimoiy tarmoqlar va feyk imperiyalar

Axborot shiddat bilan tarqaladigan ijtimoiy tarmoqlarda nufuzli nashriyotlarning feyk xabarlar tarqatish muammosi yanada keskinlashmoqda. Har qanday OAV manipulyatsiya qilish va feyk yaratishga moyil, ammo bu bilan oʻzlarining ishonchliligiga putur yetkazadilar.

Misol: CNN va COVID-19 yolgʻonlari

2020-yilda CNN feyklarga duch keldi, unda CNN brendi ijtimoiy tarmoqlarda COVID-19 haqidagi yolgʻon xabarlarni tarqatish uchun ishlatilgan. Nashrning bu maʼlumotga aniqlik kiritish va rad etish boʻyicha faol harakatlariga qaramay, voqea hatto yirik nashriyotlar ham ijtimoiy tarmoqlardagi manipulyatsiya qurboniga aylanib qolishini koʻrsatmoqda.

Axloqiy javobgarlik va feyklar

Nufuzli OAVda feyk yangiliklarning tarqalishi muammosi jurnalistikada axloqiy javobgarlik masalalarini keltirib chiqaradi. Bu masalani hal qilishda nashrlarning axloqiy meʼyorlarini ham, oʻquvchilarning xabardorligini ham hisobga olish muhimdir.

Misol: The Guardianʼdan feyk iqlim maʼlumotlari

2019-yilda The Guardian milliarderlar iqlim oʻzgarishi sababli oʻz yaxtalarini tashlab ketayotgani haqida maqola chop etgan edi. Biroq, keyinchalik maʼlum boʻlishicha, bu maʼlumot manba tomonidan oʻylab topilgan va nashr eʼlon qilinishidan oldin yetarli darajada tekshirilmagan. Vaziyat OAVning xabarni chop etishdan oldin faktlarni tekshirishda qanchalik qatʼiy boʻlishi kerakligi haqida savollar tugʻdiradi.

Media savodxonlikni rivojlantirish uchun nima qilish kerak?

Hatto eng nufuzli OAVda ham feyk yangiliklar taʼsiri kuchayganligi sababli, odamlarda media savodxonlikni rivojlantirish ustuvor vazifaga aylandi. Qanday qilib bu mahoratni samarali rivojlantirish mumkin?

Taʼlim dasturlari va tashabbuslari

Google.org tomonidan yoʻlga qoʻyilgan MediaWise loyihasi kabi tashabbuslar oʻsmirlarning media savodxonligini oshirishga qaratilgan. Unda oʻsmirlarning tahliliy va tanqidiy fikrlash koʻnikmalarini rivojlantirishga yordam beruvchi oʻquv videolari va interaktiv tadbirlar taqdim etiladi.

Ijtimoiy tarmoqlarning oʻquv jarayonida tutgan oʻrni

Media savodxonligini rivojlantirishda ijtimoiy tarmoqlar ham muhim rol oʻynashi mumkin. Facebook va Twitter kabi platformalar foydalanuvchilar uchun resurslar va materiallarni taqdim etish orqali taʼlim tashabbuslarida koʻproq ishtirok etishlari mumkin.

Oʻzaro yordam treninglari va axborot muhokamasi

Ijtimoiy media platformalarida oʻzaro yordam va muhokama ham media savodxonligini rivojlantirishga yordam beradi. #MediaLiteracyNow harakati kabi tashabbuslar media savodxonlik taʼlimini yaxshilashga qaratilgan.

Hatto nufuzli OAV ham feyk yangiliklar nishoniga aylanayotgan dunyoda media savodxonlikni rivojlantirish zamonaviy taʼlim va axborot xavfsizligining ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Tanqidiy fikrlash, faktlarni tekshirish va taʼlim feyk maʼlumotlarning qurboni boʻlib qolmaslikning kalitidir, hatto u eng obroʻli manbalardan kelgan boʻlsa ham.

Oylik dayjestga obuna bo‘ling

Har oy eng muhim faktcheklar va feyklar haqida bitta qisqa xat. Spam yo‘q — obunani istalgan vaqtda bekor qilishingiz mumkin.

Xat tili:

Mavzuga oid

Oylik dayjestga obuna bo‘ling

Oyning eng muhim tekshiruvlari — har oy pochtangizda.