{"id":5507,"date":"2023-06-30T15:36:42","date_gmt":"2023-06-30T10:36:42","guid":{"rendered":"https:\/\/factchecking.uz\/?p=5507"},"modified":"2024-05-11T19:57:37","modified_gmt":"2024-05-11T14:57:37","slug":"axborot-psixologik-urush-davrida-mediaiste%ca%bcmoli-nimalarga-e%ca%bctibor-qaratish-kerak","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/factcheck.uz\/?p=5507","title":{"rendered":"Axborot-psixologik urush davrida mediaiste\u02bcmoli: nimalarga e\u02bctibor qaratish kerak?"},"content":{"rendered":"<p>\u201cAxborot urushi\u201d atamasini birinchi marta 1976-yilda T.Rona \u201cBoing\u201d kompaniyasi uchun tayyorlangan hujjatda qo\u02bbllagan. 1992-yildan boshlab, \u201caxborot urushi\u201d atamasi AQSH Mudofaa vazirligi tomonidan rasmiy ravishda ishlatilgan. Axboriy-psixologik kurash, kiber urushni o\u02bbrganuvchi ilmiy yondashuvlarning xilma-xilligi hodisaga nisbatan yagona qarash yo\u02bbqligini ko\u02bbrsatadi. Bugungi kunda ilmiy sohada quyidagi asosiy yondashuvlar aniqlangan: geosiyosiy, psixologik, kommunikativ, konfliktologik.<\/p>\n<p><strong>Geosiyosiy yondashuv<\/strong>ga ko\u02bbra, axborot urushi bu \u2013 davlatlararo qarama-qarshilik. Unga ko\u02bbra, davlatlar axborot orqali boshqa davlatlarga ta\u02bcsir o\u02bbtkazib, strategik sohalarda ustunlikka erishishga harakat qiladi. <strong>Psixologik yondashuv<\/strong> tarafdorlari fikricha, axborot urushi mohiyati axborot orqali ommaviy ravishda insonlar ongiga yashirin ta\u02bcsir ko\u02bbrsatishdir. V.A.Lisichkin fikricha, tafakkurni manipulyatsiya qilish axborot ta\u02bcsirini intellektual-psixologik va ijtimoiy-madaniy jarayonlarni boshqarish maqsadida obyektlar buni sezmaydigan holda yashirin amalga oshirishdir. <strong>Kommunikativ yo\u02bbnalish<\/strong>da axborot urushi bu qarama-qarshi taraflarning razvedka va siyosiy va psixologik harakatlar amalga oshiriladigan aloqa texnologiyasi sifatida talqin etiladi. <strong>Konfliktologik yondashuv<\/strong> axborot urushi, qarama-qarshiliklarni nafaqat davlatlararo, balki guruh, shaxslararo ziddiyatlarni ham harbiy, ham siyosiy prizma chig\u02bbirig\u02bbi orqali ko\u02bbrib chiqishga imkon beradi.<\/p>\n<p>Axborot urushi o\u02bbz maqsadi, mazmun-mohiyatiga ko\u02bbra, maxfiy yoki oshkora, ahamiyati kam yoki radikal ta\u02bcsirli siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, ma\u02bcnaviy-psixologik, tijoriy, harbiy hodisa bo\u02bblishi mumkin. \u201cAxborot urushi\u201d va \u201caxboriy kurash\u201d tushunchalari farqlanadi. Axboriy-psixologik kurash tushunchasi neytral ma\u02bcno anglatib, salbiy mazmunda axboriy urush, psixologik urush, kiber urush shakllarida ham qo\u02bbllanadi. Bugungi kunda axborot-psixologik urush jangovar operatsiyalarni ta\u02bcminlashdan tashqari o\u02bbzi alohida mustaqil urush turiga aylandi va geosiyosiy darajadagi strategik vazifalarni hal qilishga qodir hodisa hisoblanadi. Shu bilan birga, agressiv axborot va psixologik kurashning o\u02bbzi urush va qurolli to\u02bbqnashuvlarni keltirib chiqaradi. Axborot va psixologik qurollarning xavfi ulardan foydalanishdagi shaxssiz xususiyatidadir, bu hujum harakatlarini, hatto urush e\u02bclon qilmasdan ham noma\u02bclum holda amalga oshirishga imkon beradi. Bundan tashqari, axboriy qurollarni ishlab chiqish va ulardan foydalanishni taqiqlash deyarli mumkin emas (masalan, kimyoviy yoki bakteriologik qurollarga nisbatan taqiq o\u02bbrnatilgan). Axboriy urush shaxs, jamiyat, tuzilma va davlatlar o\u02bbrtasida manfaatlar to\u02bbqnashuvi, qarama-qarshilik yuz bergan holatlarda ustunlikka erishish, biror siyosiy, iqtisodiy yoki boshqa maqsad yo\u02bblida ma\u02bclumot olish, qayta ishlash va yetkazish, siyosiy va harbiy maqsadlarga erishish, axloqiy va psixologik ta\u02bcsir ko\u02bbrsatish maqsadidagi kurashdir. Axborot urushi kompyuterlar, dasturiy ta\u02bcminotga hujum qiladigan va axboriy tizimlarni izdan chiqaradigan kiber urushlardan farq qiladi. Axborot urushi muayyan maqsad yo\u02bblida ma\u02bclumotlarni manipulyatsiya qilish, qaysidir shaxs, guruh, tuzilma yoki davlatning manfaatlariga qarshi, lekin boshqa tomon uchun manfaatli bo\u02bblgan, axboriy bosimga asoslangan harakat hisoblanadi. Axborot urushi qachon boshlanishi, tugashi va uning qanchalik kuchli yoki halokatli ekanligi aniq emas. Axborot urushi taktik ma\u02bclumotlarni to\u02bbplash, o\u02bbz manfaatlariga yo\u02bbnaltirilgan axborotlarni tarqatish, tashviqot, dezinformatsiya kampaniyasi, demoralizatsiya (ma\u02bcnaviy, axloqiy tanazzul) yoki manipulyatsiya qilishni o\u02bbz ichiga olishi mumkin. Axborot urushi psixologik urush bilan chambarchas bog\u02bblangan. Axboriy, psixologik, kiber urushlar umumiylashtirilib, \u201caxborot operatsiyalari\u201d atamasidan foydalangan holda ham ifodalanadi. Bunda texnologiyalar bilan bir qatorda axborotdan foydalanishning inson bilan bog\u02bbliq jihatlariga, jumladan, ijtimoiy tarmoq tahlili va insonni axborot orqali boshqarishga e\u02bctibor qaratiladi. Kibermakonda kurash <strong>C4ISR(Command, Control, Communications, Computers, Intelligence, Surveillance and Reconnaissance)<\/strong>, ya\u02bcni boshqaruv, nazorat, kommunikatsiya, kompyuterlar, intellekt, kuzatuv va razvedkaga asoslangan shaklda olib boriladi.<\/p>\n<p>Kiberhujum va kiber potensiali yuqori kiberkuchlar AQSH, Buyuk Britaniya, Germaniya, Fransiya, Rossiya, Norvegiya va Polsha kabi davlatlarda mavjud. Hozirgi vaqtda ushbu tuzilmalardagi kiber jangchilar soni bir necha o\u02bbn minglab harbiy va fuqarolik xodimlaridan oshadi. AQSH kiber qo\u02bbmondonligi (USCYBERCOM) \u2013 64 mingdan ortiq, Germaniyaning kiber tuzilmalari 14,5 ming va Fransiya \u2013 mos ravishda 4 ming. Kiber qo\u02bbshinlar soni psixologik operatsiyalarni o\u02bbtkazish uchun qurolli kuchlarning maxsus tuzilmalarining harbiy xizmatchilarini o\u02bbz ichiga olmaydi. Belgiya axborot operatsiyalari guruhi 60 dan ortiq, Niderlandiya kiber operatsiyalar qo\u02bbmondonligi 250, Norvegiya kiber qo\u02bbmondonligi 1230, Polsha kiber mudofaa kuchlari qo\u02bbmondonligi 2000 va kiber operatsiyalar markazi 500, Chexiya kiberkuchlar va axborot operatsiyalari qo\u02bbmondonligi 500 xodimga ega. AQSH Mudofaa vazirligi operatsiyalari orasida axboriy-psixologik operatsiyalar mavjud.<\/p>\n<p>Axboriy-psixologik, kiber urushlar bir necha shakllarda amalga oshirilishi mumkin:<\/p>\n<ul>\n<li>matbuot, televideniye, radio, internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali o\u02bbz maqsadiga yo\u02bbnaltirilgan axborotlarni uzatish;<\/li>\n<li>dezinformatsiya kampaniyasi;<\/li>\n<li>aloqa va kommunikatsiya tarmoqlari o\u02bbchirilishi;<\/li>\n<li>aloqa tarmoqlari soxta bo\u02bblishi;<\/li>\n<li>raqamli aralashuv bilan maxfiy ma\u02bclumotlarni oshkor qilish yoki dezinformatsiyani joylashtirish orqali sabotaj;<\/li>\n<li>dronlar va boshqa kuzatuv robotlari yoki veb kameralardan foydalanish;<\/li>\n<li>kommunikatsiyani boshqarish;<\/li>\n<li>sintetik vositalar;<\/li>\n<li>ongni manipulyatsiya qilish;<\/li>\n<li>vandalizm, ya\u02bcni xakerlar tomonidan veb sahifalarga zarar yetkazish, mazmunni almashtirish;<\/li>\n<li>axborot yig\u02bbish, maxfiy ma\u02bclumotlarni to\u02bbplash, soxta ma\u02bclumotlar joylashtirish uchun shaxsiy sahifalar yoki serverlarni buzish va hokazo.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Sun\u02bciy yo\u02bbldosh televideniyesi va internet kabi raqamli taraqqiyot namunalari manipulyatorlarga an\u02bcanaviy OAVdan ko\u02bbra odamlar ongi va harakatlarini boshqarishda yangi, ilgari ishlatilmagan samarali vositalarni berdi. Zamonaviy axborot iste\u02bcmolchisi ommaviy axborot vositalaridan ma\u02bclumot olganda, ularni \u201cdo\u02bbstlariga ulashishi\u201d mumkin va 99 foiz holatda uning to\u02bbg\u02bbriligini tekshirishi, ta\u02bcsirini tahlil qilishi mumkin emas. Manipulyatsiya muvaffaqiyatining asosiy sababi shundaki, aksariyat hollarda odam o\u02bbziga berilgan xabarlarni tekshirish uchun vaqtini ham, aqlini ham sarflashni xohlamaydi. Axborotni zarur talqinda uzatish uchun jamiyatda obro\u02bbga ega odamlar \u2014 akademiklar, shoirlar, san\u02bcatkorlar, chiroyli qizlar yollanadi. Ma\u02bclumotlar turli manbalar orqali takror va takror, kichik dozalarda taqdim etiladi. Shunday qilib, odamlar mustaqil fikrlamay qo\u02bbyadi. Ong ostiga ta\u02bcsirni kuchaytirish uchun inson hissiyotlaridan foydalaniladi va ularning eng kuchlisi qo\u02bbrquvdir. Bunda sensatsion (shov-shuvli) oziqlantirish texnologiyasi keng qo\u02bbllanadi. Qo\u02bbrquv bilan ta\u02bcsir ko\u02bbrsatuvchi yolg\u02bbon vizual tasvir bilan beriladi.<\/p>\n<p>V.Aleshchenkoning tadqiqotida qurolli to\u02bbqnashuvlar paytida axborot-psixologik ta\u02bcsir masalalari, tendensiyalari aks etgan bo\u02bblib, AQSH, Germaniya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Xitoy, Rossiya kabi mamlakatlardagi harbiy harakatlarda axborot va psixologik tarkibiy qism va qurolli kuchlar axborotiga yuklatilgan asosiy vazifalar ko\u02bbrib chiqiladi. Qurolli harakatlar jarayonida axborot-psixologik ta\u02bcsirga qarshi kurashishning ayrim ustuvor yo\u02bbnalishlari taklif etiladi.<\/p>\n<p>Shiddatli geosiyosiy raqobat sharoitida axborot komponenti har qanday davlatning tashqi va ichki siyosiy faoliyatida tobora muhim rol o\u02bbynamoqda. Bu esa dunyoning ko\u02bbpqirrali axborot manzarasi, axborot xaritasini paydo qilmoqda. Ya\u02bcni har bir mamlakatdagi OAV soni, axborot uzatish kanallari, kommunikatsiya tizimlari, internet tezligi, axborotni olishga imkoniyati, aholining axborotga bo\u02bblgan ehtiyoji, so\u02bbz erkinligi ko\u02bbrsatkichi, mamlakatga qaratilgan siyosiy, iqtisodiy, ma\u02bcnaviy, harbiy va boshqa turdagi axboriy xurujlar, axborot xavfsizligi ta\u02bcminlanganligi holati, iste\u02bcmol qilinayotgan axborotlarning mazmuni, raqamli iqtisodiyotning joriy etilish holati turlicha. Bu esa har bir mamlakatda turli axboriy manzarani hosil qiladi va buni axboriy xarita shaklida, yashil \u2013 axboriy holat a\u02bclo, sariq \u2013 axboriy holat o\u02bbrtacha, qizil \u2013axboriy holat xavfli shaklida ko\u02bbrsatish imkonini beradi. Dunyoning axboriy manzarasi favqulodda holatlarda o\u02bbzgarishi, har bir mavzu, jarayon, axboriy-psixologik kurash holati bo\u02bbyicha alohida axboriy xarita yaratilishi maqsadga muvofiq. Masalan, 2022-yildagi Rossiya va Ukraina masalasida axboriy-psixologik urushda dunyo mamlakatlari o\u02bbz pozitsiyasini namoyon etdi. Ularning qarshi, betaraf, qo\u02bbllab-quvvatlovchi pozitsiyasini ham axboriy xaritada aks ettirish mumkin (1.1-rasmga qarang).<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/i.ibb.co\/Y3sWjnN\/2023-04-30-15-20-55.png\" alt=\"2023-04-30-15-20-55\" \/><\/p>\n<p>Bugun aynan dunyoning axboriy xaritasi deyilmasa-da, uning komponentlarini o\u02bbzida jamlovchi bir qator xaritalar, indekslar yaratilgan, yuritib borilmoqda. Masalan, so\u02bbz erkinligi indeksi (1.2-rasmga qarang), axborotning ijobiy ko\u02bbrsatkichi (indeksi) \u2013 kompaniya, brend yoki shaxs yoki biror voqea-hodisa haqidagi axboriy vaziyatni baholash ko\u02bbrsatkichi, internet tezligi reytingi va hokazo.<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"aligncenter\" src=\"https:\/\/i.ibb.co\/HqPZx7p\/2023-04-30-15-23-08.png\" alt=\"2023-04-30-15-23-08\" \/><\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"aligncenter\" src=\"https:\/\/i.ibb.co\/QjY7TQ8\/2023-04-30-15-24-32.png\" alt=\"2023-04-30-15-24-32\" \/><\/p>\n<p>Zamonaviy mediamakondagi axboriy-psixologik kurashning ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va huquqiy sabab va oqibatlari turlicha. Axboriy-psixologik kurash davlat xavfsizligiga daxl qiladi, xalqaro tinchlikka tahdid soladi, jamiyatda xaos keltirib chiqaradi, madaniyatlar yemirilishiga sabab bo\u02bbladi, nosog\u02bblom raqobat muhitini vujudga keltiradi, insonlar ma\u02bcnaviyati va sog\u02bblig\u02bbiga salbiy ta\u02bcsir ko\u02bbrsatadi. Bu jarayonda asosiy qurol, ta\u02bcsir vositasi axborot hisoblanadi. Shu bois jurnalistika va ommaviy kommunikatsiya yo\u02bbnalishida axboriy-psixologik kurashning axboriy muhitga ta\u02bcsiri masalasi, xususan, axborot-psixologik kurash sharoitida axborot iste\u02bcmoliga ta\u02bcsiri va media iste\u02bcmolida keltirib chiqarayotgan muammolarini o\u02bbrganish dolzarbdir. Axborot-psixologik kurashning ta\u02bcsirini 2 ta yo\u02bbnalishda o\u02bbrganish mumkin: kompleks va individual ta\u02bcsir. Kompleks ta\u02bcsir davlat, jamiyat, guruhga ta\u02bcsir o\u02bbrganilsa, individual ta\u02bcsirda insonga, uning tafakkuri, ruhiyati, salomatligiga qaratilgan bo\u02bbladi.<\/p>\n<p>Axboriy kurash axboriy jamiyatdagi axboriy muhitning \u201cifloslanishi\u201d, axborot ekologiyasining buzilishiga sabab bo\u02bbladi. Qarama-qarshi tomonlarning bir-birini obro\u02bbsizlantirishi, o\u02bbz manfaatlariga xizmat qiluvchi axborotlar tarqatishi sabab biryoqlama va yolg\u02bbon axborotlar ko\u02bbpayib boradi. Bunday axborotlarning insonga ta\u02bcsirini quyidagi bir necha yo\u02bbnalishlarda o\u02bbrganish mumkin.<\/p>\n<p><strong>Siyosiy<\/strong> yo\u02bbnalishda, manipulyatsiya ta\u02bcsirida shaxsda biror siyosiy masala to\u02bbg\u02bbrisida asoslanmagan ijtimoiy fikr shakllanadi, qaysidir masalaga qarshi, qo\u02bbllab-quvvatlovchi yoki betaraf fikr bildira boshlaydi. Bunda feyklar, soxta uyushtirilgan mitinglar, trollar fabrikalari ta\u02bcsirida ommaviy g\u02bbayriixtiyoriy ong, jamoaviy intellekt yuzaga keladi. Masalan, Ukrainadagi urush, Rossiya bilan Yevropa Ittifoqi va NATO davlatlari o\u02bbrtasida kuchayib borayotgan diplomatik taranglik vaziyatida tasdiqlanmagan yoki butunlay yolg\u02bbon ma\u02bclumotlardan kelib chiqqan ommaviy vahima namoyon bo\u02bbldi. Bunday vaziyatlarda ma\u02bclumotni uzatishga mas\u02bcul bo\u02bblgan ijtimoiy tarmoqlar ham yolg\u02bbon axborotlar paydo bo\u02bbladigan platformaga aylanadi. Harbiy harakatlar paytida ma\u02bclumot tashviqoti va qasddan dezinformatsiya sodir bo\u02bbladi. Axborot urushlarida tomonlar bir-birini chalg\u02bbitish uchun turli texnologiyalar \u2013 astroturfingdan (fikrni ko\u02bbpchilik qo\u02bbllab-quvvatlayotgani haqidagi illyuziyani yaratish) bot ishlab chiqarishgacha foydalanishadi. Auditoriya siyosiy masalada, mojarolar bir kuni o\u02bbz yechimini topishini, haqiqat nimadan iboratligini bilmagan holda qaror qabul qiladi, fikr bildiradi, siyosiy jarayonlarda ishtirok etadi. Bu faol fuqarolik pozitsiyasi emas, ko\u02bbr-ko\u02bbrona ergashishdir. Bunda qatlam yoki guruh o\u02bbz siyosiy qarashiga ega bo\u02bblmaydi, manfaatdor tomonlar yaratgan konsepsiyaga ko\u02bbra fikrlaydi.<\/p>\n<p><strong>Iqtisodiy<\/strong> ta\u02bcsir davlatlar misolidagina emas, raqobatchi biznes obyektlari o\u02bbrtasida yuz beradi. Iqtisodiy axborot reklama ko\u02bbrinishida bo\u02bblib, unda ishontirishning assotsiatsiya, nostalgiya, chiroyli qiyofalar, efemizm, ekstrapolyatsiya, analogiya, chalg\u02bbitish, guruh dinamikasi, yumor, qo\u02bbrquv kabi usullaridan, sotuvchi mediamahsulot yaratishning AIDA, PPPP kabi formulalari, ta\u02bcsir usullaridan faol foydalaniladi, axborot ta\u02bcsiri va qamrovini oshirish SEO va SMM texnologiyalari orqali amalga oshiriladi. Natijada axborot iste\u02bcmolchilarining xarid jarayonidagi tanlovi reklama, brend mahsulotlar orqali boshqariladi. Natijada, ayniqsa, bolalar va o\u02bbsmirlar reklama qilingan mahsulotni tanovul qilish, brenddagi kiyimni kiyishga intiladi.<\/p>\n<p><strong>Madaniy<\/strong>. Amerikalik taniqli siyosatshunos Samyuyel Xantington Uchinchi jahon urushi haqida shunday yozgan edi: \u201cMening fikrimcha, yangi shakllanayotgan dunyoda ixtiloflar manbai mafkura ham, iqtisod ham bo\u02bblmaydi. Insoniyatni ajratib turgan qaltis chegara va asosiy ixtilof manbai madaniyat bo\u02bblib qoladi. Milliy davlatlar xalqaro munosabatlarda bosh ishtirokchi maqomida qolsa-da, global siyosatning eng yirik ixtiloflari turli millat va tamaddunga mansub guruhlar o\u02bbrtasida yuz beradi. Ushbu tamaddunlarni ajratib turuvchi chiziqlar kelajakda front chiziqlari bo\u02bbladi\u201d. Globallashuv jarayonida davlat va xalqlar o\u02bbrtasidagi integratsiya va hamkorlik aloqalari kuchaymoqda, natijada \u201csuper etnos\u201d, \u201cglobal inson\u201d paydo bo\u02bblmoqda. Madaniyatlararo kommunikatsiya (ing. cross-cultural communication, intercultural communication) yoki madaniyatlarning o\u02bbzaro ta\u02bcsiri deganda dunyo xalqlarining turli madaniyatlari vakillari o\u02bbrtasidagi turli shakllar (til, nutq, yozma, elektron va boshqa kommunikatsiya turlari)dagi bevosita va bilvosita kommunikatsiya, muloqot jarayoni tushuniladi.<\/p>\n<p>Madaniyatlararo kommunikatsiya jarayonida axborot asosiy xomashyo, tovar, muloqot va munosabatlarni ta\u02bcminlab beruvchi omildir. Ko\u02bbplab odamlar ko\u02bbngilli yoki majburiy ravishda u yoki bu ijtimoiy guruhlar tarkibiga kiradi. Bu guruhlar o\u02bbz madaniy xususiyatlariga ega bo\u02bblib, tuzilmaviy nuqtai nazardan ular mikromadaniyat (submadaniyat) deb ataladi va makromadaniyatning tarkibiy qismi hisoblanadi. Har bir mikromadaniyat o\u02bbzining ona zamin madaniyati bilan o\u02bbxshashlik va tafovutlarga ega bo\u02bbladi. Ayni paytda ona zamin madaniyati mikromadaniyatdan etnik va diniy mansublik, geografik joylashuv, iqtisodiy ahvol, shaxsning jinsi va yoshi, oilaviy ahvoli va a\u02bczolarining maqomi jihatidan farqlanadi va bu holat ziddiyatlarni keltirib chiqaradi.<\/p>\n<p>\u201cMadaniyatshunos olimlarning fikricha, \u201codamlar qancha bo\u02bblsa, fikrlar ham shuncha\u201d, odamlarning fikrlari bir-biriga doimo qarama-qarshi bo\u02bbladi, ayrim hollarda mojaroni keltirib chiqaradi. Madaniyatshunoslikda mojaroga madaniyatlararo muomalada to\u02bbqnashuv yoki raqobat sifatida emas, balki kommunikatsiyaning buzilishi sifatida qaraladi\u201d.<\/p>\n<p>G\u02bbarb olimi K.Delxes \u201cMadaniyat nazariyasi\u201d kitobida kommunikatsiyaviy mojarolarning uchta asosiy sababini ko\u02bbrsatadi, kommunikantlarning shaxsiy xususiyatlari, ijtimoiy (shaxslararo) munosabatlar va tashkiliy munosabatlar. Mojarolarni bartaraf qilish ko\u02bbrinishlari uning ishtirokchilari madaniyatlarining xususiyatlari bilan belgilanadi. Diniy va etnik ziddiyatlar o\u02bbta murakkab xalqaro muammolarga aylanib borayotgan hozirgi davrda madaniyatlararo, konfessiyalararo va millatlararo hamkorlik, muloqot turli negativ stereotiplarga qarshi, ziddiyatlarni bartaraf etishda turli madaniy va diniy birliklar va uyushmalar o\u02bbrtasidagi hamkorlikni shakllantirishda muhim vosita hisoblanadi. Mediamadaniyat tashuvchi vosita sifatida atrof-olamni noadekvat qabul qilish, kommunikativ xatoliklar va madaniyatlararo tushunmovchiliklarga yo\u02bbl qo\u02bbyish, kelgusida o\u02bbzaro konfliktlarga olib kelishi mumkin bo\u02bblgan noturg\u02bbun vaziyatlarni yuzaga keltirishi mumkin.<\/p>\n<p><strong>Ma\u02bcnaviy<\/strong>. Axloqiy tanazzul, axloqiy og\u02bbishlar, g\u02bbayriinsoniy xatti-harakatlarga undash sabab ma\u02bcnaviyatning yemirilishi.<\/p>\n<p><strong>Jismoniy<\/strong> (yoki sog\u02bbliqqa ta\u02bcsir). Bunda individual ta\u02bcsir ustuvorlik qiladi. Mediaqaramlikning insonning jismoniy holati, salomatligiga salbiy ta\u02bcsiri \u2013 ko\u02bbrish qobiliyati susayishi, umurtqa pog\u02bbonasi qiyshayishi (media iste\u02bcmolida \u201cLean back\u201d(orqaga suyanish) modelidan \u201cLean forward\u201d(oldinga engashish)ga o\u02bbtish sababli), bolalarning rivojlanishdan ortda qolishi, diqqat yetishmasligi, iroda buzilishi, ruhiy salomatlikda stress, depressiya, xotira susayishi kabilar, shuningdek, axborot ta\u02bcsirida o\u02bbz tanasiga zarar yetkazish kuzatiladi.<\/p>\n<p>Axborot-psixologik kurashning bu va boshqa salbiy ta\u02bcsir hamda oqibatlaridan himoyalanish muhim vazifa. Axborotni uzatish kanallari va vositalarini nazorat qilish imkonsizligi tufayli media iste\u02bcmolchilarida zarur malakani shakllantirish taqozo etiladi. Axborotdan bahramandlik, axborotdan to\u02bbg\u02bbri foydalanish, to\u02bbg\u02bbrini noto\u02bbg\u02bbridan ajrata olish, reprezentatsiya va reallikning farqini anglash uchun axborot iste\u02bcmolchilarini axboriy jamiyatga tayyorlashga qaratilgan mazkur vazifani zamonaviy mediamakonda media-ta\u02bclim bajarmoqda.<\/p>\n<p>Axboriy-psixologik kurash sharoitida media-savodxonlikka qo\u02bbyiladigan talablar:<\/p>\n<ul>\n<li style=\"list-style-type: none;\">\n<ul>\n<li>qarama-qarshi tomonlar bir-biriga qarshi agitatsiya, qasddan dezinformatsiya tarqatishi mumkinligini tushunish;<\/li>\n<li>keng ko\u02bblamli voqealarga ta\u02bcsir o\u02bbtkaza olmasligini haqiqat sifatida qabul qilish;<\/li>\n<li>ishonchi komil bo\u02bblmagan axborotlarni tarqatmaslik, axborot oqimida g\u02bbarq bo\u02bblmaslikka intilish;<\/li>\n<li>axborot urushida tomonlar bir-birini chalg\u02bbitish uchun foydalangan texnologiyalarni aniqlay olish;<\/li>\n<li>fikrlarni faktlardan ajrata olish;<\/li>\n<li>shoshilinch xulosa chiqarmaslik, hissiyotlarni boshqarish;<\/li>\n<li>faqat o\u02bbzi yoki yaqinlari guvoh bo\u02bblgan, to\u02bbg\u02bbriligiga ishonchi komil bo\u02bblgan faktlarni e\u02bclon qilish;<\/li>\n<li>bahs-munozara madaniyatiga ega bo\u02bblish, fikri bir xil bo\u02bblmagan insonlarga nisbatan ham hurmatni saqlab qolish;<\/li>\n<li>vahima holatida qaror qabul qilmaslik;<\/li>\n<li>ertami-kechmi har qanday mojaro tugashi va vaziyat o\u02bbz yechimini topishini tushunish, shuning uchun bunday vaziyatlarga butun e\u02bctiborni qaratish to\u02bbg\u02bbri emasligini anglash<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u201cAxborot urushi\u201d atamasini birinchi marta 1976-yilda T.Rona \u201cBoing\u201d kompaniyasi uchun tayyorlangan hujjatda qo\u02bbllagan. 1992-yildan boshlab, \u201caxborot urushi\u201d atamasi AQSH Mudofaa vazirligi tomonidan rasmiy ravishda ishlatilgan. Axboriy-psixologik kurash, kiber\u2026<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_themeisle_gutenberg_block_has_review":false,"footnotes":""},"categories":[72],"tags":[],"class_list":["post-5507","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-axborot-xavfsizligi"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v28.9 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Axborot-psixologik urush davrida mediaiste\u02bcmoli: nimalarga e\u02bctibor qaratish kerak? - Factcheck.uz<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/factcheck.uz\/?p=5507\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"uz_UZ\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Axborot-psixologik urush davrida mediaiste\u02bcmoli: nimalarga e\u02bctibor qaratish kerak? - Factcheck.uz\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"\u201cAxborot urushi\u201d atamasini birinchi marta 1976-yilda T.Rona \u201cBoing\u201d kompaniyasi uchun tayyorlangan hujjatda qo\u02bbllagan. 1992-yildan boshlab, \u201caxborot urushi\u201d atamasi AQSH Mudofaa vazirligi tomonidan rasmiy ravishda ishlatilgan. Axboriy-psixologik kurash, kiber\u2026\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/factcheck.uz\/?p=5507\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Factcheck.uz\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/uzfactcheck\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2023-06-30T10:36:42+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2024-05-11T14:57:37+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/i.ibb.co\/Y3sWjnN\/2023-04-30-15-20-55.png\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"ikhtiyorrakhman\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@FactcheckUz\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@FactcheckUz\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"ikhtiyorrakhman\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"12 daqiqa\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/?p=5507#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/?p=5507\"},\"author\":{\"name\":\"ikhtiyorrakhman\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/3e8b909cfc0aa4b67031844eee8ee10a\"},\"headline\":\"Axborot-psixologik urush davrida mediaiste\u02bcmoli: nimalarga e\u02bctibor qaratish kerak?\",\"datePublished\":\"2023-06-30T10:36:42+00:00\",\"dateModified\":\"2024-05-11T14:57:37+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/?p=5507\"},\"wordCount\":2260,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/?p=5507#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/i.ibb.co\\\/Y3sWjnN\\\/2023-04-30-15-20-55.png\",\"articleSection\":[\"Axborot xavfsizligi\"],\"inLanguage\":\"uz-UZ\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/?p=5507#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/?p=5507\",\"url\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/?p=5507\",\"name\":\"Axborot-psixologik urush davrida mediaiste\u02bcmoli: nimalarga e\u02bctibor qaratish kerak? - Factcheck.uz\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/?p=5507#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/?p=5507#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/i.ibb.co\\\/Y3sWjnN\\\/2023-04-30-15-20-55.png\",\"datePublished\":\"2023-06-30T10:36:42+00:00\",\"dateModified\":\"2024-05-11T14:57:37+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/?p=5507#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"uz-UZ\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/?p=5507\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"uz-UZ\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/?p=5507#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/i.ibb.co\\\/Y3sWjnN\\\/2023-04-30-15-20-55.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/i.ibb.co\\\/Y3sWjnN\\\/2023-04-30-15-20-55.png\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/?p=5507#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Axborot-psixologik urush davrida mediaiste\u02bcmoli: nimalarga e\u02bctibor qaratish kerak?\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/\",\"name\":\"Factcheck.uz\",\"description\":\"Har bir faktda xolislik\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"uz-UZ\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/#organization\",\"name\":\"Factcheck.uz\",\"url\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"uz-UZ\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/04\\\/cropped-Favicon.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/04\\\/cropped-Favicon.png\",\"width\":512,\"height\":512,\"caption\":\"Factcheck.uz\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/uzfactcheck\",\"https:\\\/\\\/x.com\\\/FactcheckUz\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/3e8b909cfc0aa4b67031844eee8ee10a\",\"name\":\"ikhtiyorrakhman\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"uz-UZ\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/daaa587876b8b161a39da19b4de67582adfccbe7cf2223f502af78a66e58e422?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/daaa587876b8b161a39da19b4de67582adfccbe7cf2223f502af78a66e58e422?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/daaa587876b8b161a39da19b4de67582adfccbe7cf2223f502af78a66e58e422?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"ikhtiyorrakhman\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\"],\"url\":\"https:\\\/\\\/factcheck.uz\\\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Axborot-psixologik urush davrida mediaiste\u02bcmoli: nimalarga e\u02bctibor qaratish kerak? - Factcheck.uz","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/factcheck.uz\/?p=5507","og_locale":"uz_UZ","og_type":"article","og_title":"Axborot-psixologik urush davrida mediaiste\u02bcmoli: nimalarga e\u02bctibor qaratish kerak? - Factcheck.uz","og_description":"\u201cAxborot urushi\u201d atamasini birinchi marta 1976-yilda T.Rona \u201cBoing\u201d kompaniyasi uchun tayyorlangan hujjatda qo\u02bbllagan. 1992-yildan boshlab, \u201caxborot urushi\u201d atamasi AQSH Mudofaa vazirligi tomonidan rasmiy ravishda ishlatilgan. Axboriy-psixologik kurash, kiber\u2026","og_url":"https:\/\/factcheck.uz\/?p=5507","og_site_name":"Factcheck.uz","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/uzfactcheck","article_published_time":"2023-06-30T10:36:42+00:00","article_modified_time":"2024-05-11T14:57:37+00:00","og_image":[{"url":"https:\/\/i.ibb.co\/Y3sWjnN\/2023-04-30-15-20-55.png","type":"","width":"","height":""}],"author":"ikhtiyorrakhman","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@FactcheckUz","twitter_site":"@FactcheckUz","twitter_misc":{"Written by":"ikhtiyorrakhman","Est. reading time":"12 daqiqa"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/factcheck.uz\/?p=5507#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/factcheck.uz\/?p=5507"},"author":{"name":"ikhtiyorrakhman","@id":"https:\/\/factcheck.uz\/#\/schema\/person\/3e8b909cfc0aa4b67031844eee8ee10a"},"headline":"Axborot-psixologik urush davrida mediaiste\u02bcmoli: nimalarga e\u02bctibor qaratish kerak?","datePublished":"2023-06-30T10:36:42+00:00","dateModified":"2024-05-11T14:57:37+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/factcheck.uz\/?p=5507"},"wordCount":2260,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/factcheck.uz\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/factcheck.uz\/?p=5507#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/i.ibb.co\/Y3sWjnN\/2023-04-30-15-20-55.png","articleSection":["Axborot xavfsizligi"],"inLanguage":"uz-UZ","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/factcheck.uz\/?p=5507#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/factcheck.uz\/?p=5507","url":"https:\/\/factcheck.uz\/?p=5507","name":"Axborot-psixologik urush davrida mediaiste\u02bcmoli: nimalarga e\u02bctibor qaratish kerak? - Factcheck.uz","isPartOf":{"@id":"https:\/\/factcheck.uz\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/factcheck.uz\/?p=5507#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/factcheck.uz\/?p=5507#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/i.ibb.co\/Y3sWjnN\/2023-04-30-15-20-55.png","datePublished":"2023-06-30T10:36:42+00:00","dateModified":"2024-05-11T14:57:37+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/factcheck.uz\/?p=5507#breadcrumb"},"inLanguage":"uz-UZ","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/factcheck.uz\/?p=5507"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"uz-UZ","@id":"https:\/\/factcheck.uz\/?p=5507#primaryimage","url":"https:\/\/i.ibb.co\/Y3sWjnN\/2023-04-30-15-20-55.png","contentUrl":"https:\/\/i.ibb.co\/Y3sWjnN\/2023-04-30-15-20-55.png"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/factcheck.uz\/?p=5507#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/factcheck.uz\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Axborot-psixologik urush davrida mediaiste\u02bcmoli: nimalarga e\u02bctibor qaratish kerak?"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/factcheck.uz\/#website","url":"https:\/\/factcheck.uz\/","name":"Factcheck.uz","description":"Har bir faktda xolislik","publisher":{"@id":"https:\/\/factcheck.uz\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/factcheck.uz\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"uz-UZ"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/factcheck.uz\/#organization","name":"Factcheck.uz","url":"https:\/\/factcheck.uz\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"uz-UZ","@id":"https:\/\/factcheck.uz\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/factcheck.uz\/wp-content\/uploads\/2024\/04\/cropped-Favicon.png","contentUrl":"https:\/\/factcheck.uz\/wp-content\/uploads\/2024\/04\/cropped-Favicon.png","width":512,"height":512,"caption":"Factcheck.uz"},"image":{"@id":"https:\/\/factcheck.uz\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/uzfactcheck","https:\/\/x.com\/FactcheckUz"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/factcheck.uz\/#\/schema\/person\/3e8b909cfc0aa4b67031844eee8ee10a","name":"ikhtiyorrakhman","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"uz-UZ","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/daaa587876b8b161a39da19b4de67582adfccbe7cf2223f502af78a66e58e422?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/daaa587876b8b161a39da19b4de67582adfccbe7cf2223f502af78a66e58e422?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/daaa587876b8b161a39da19b4de67582adfccbe7cf2223f502af78a66e58e422?s=96&d=mm&r=g","caption":"ikhtiyorrakhman"},"sameAs":["https:\/\/factcheck.uz"],"url":"https:\/\/factcheck.uz\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/factcheck.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5507","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/factcheck.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/factcheck.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/factcheck.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/factcheck.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5507"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/factcheck.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5507\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7375,"href":"https:\/\/factcheck.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5507\/revisions\/7375"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/factcheck.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5507"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/factcheck.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5507"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/factcheck.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5507"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}